اخبار مرتبط

حجت الاسلام مهدى حاضرى‏

امام خمینى معلم اخلاق و مدرس عرفان بود و از عنفوان جوانى همواره جستجوگرى بود که حقیقت را مى‏خواست و مى‏جست و به بهانه اخلاق از مسئولیت و مبارزه کنار نکشید و به بهانه مبارزه از تعبد و اخلاق رو برنتافت. و با اینکه به جد اهل تعبد و تهجد و سلوک بود هیچ‏گاه به آفت اندیشه‏سوز تقدس‏مآبى دچار نشد. شناخت سیره عملى انسانى این‏چنین، محققى متخلق و اندیشه‏مند نیاز دارد، که بحمدالله جامعه اسلامى امروز ما از این حیث غنى است. و فردى چون من را نشاید در این وادى قلم زدن. ولى آنچه منظور نظر نگارنده است گردآورى شواهدى از سیره این حکیم فرزانه درخصوص موضوعى خاص است که امروز سخت جامعه ما به آن نیازمند است. این موضوع عبارت است از امام و جایگاه مرجعیت.
امام و جایگاه مرجعیت‏
بررسى سیره عملى حضرت امام در برخورد با مراجع و بزرگان معاصر خود چه در دوران تحصیل، چه در دوران تدریس، چه دوران مبارزه و چه دوران رهبرى مى‏تواند الگویى باشد براى همه که چگونه على رغم داشتن دیدگاهى کاملًا متضاد با بزرگان و مراجع تقلید که پرچمدار هدایت جامعه هستند، همواره بر حفظ احترام آنها و تقویت موقعیت و جایگاه مرجعیت در میان جامعه تأکید داشته و حاضر نباشد کوچکترین اهانت و تضعیفى در حق آن صورت گیرد.
این مجموعه چهار مقطع از زندگى حضرت امام را بررسى مى‏کند که عبارتند از:
1. دوران تحصیل و تحقیق 2. دوران تدریس و تألیف 3. دوران مبارزه و تبعید 4. دوران رهبرى‏
لازم به توضیح است که این تفکیک به صورت کاملًا جامع و مانع صورت نگرفته و بعضاً تداخلى در عملکرد حضرت امام در بین مقاطع مذکور دیده مى‏شود که مستور از نظر نویسنده نبوده است.
1. دوران تحصیل و تحقیق‏
ما در این مقاله آغاز این دوره را از زمان ورود حضرت امام به شهر مقدس قم یعنى سال 1301 ه-. ش دانسته و به تحصیلات امام در دوران حضور و سکونت در زادگاه خود خمین {و اراک}نمى‏پردازیم چرا که اطلاعات چندان زیادى از آن سالها در دست نیست و حضرت امام نیز هنوز به جایگاه اجتماعى مطرحى دست نیافته بودند.
حضور حضرت امام در شهر مقدس قم همزمان است با تأسیس حوزه در این شهر توسط استاد اصلى ایشان در فقه و اصول و مربى بزرگ آن عصر یعنى مرحوم آیت‏الله العظمى شیخ عبدالکریم حایرى که به دعوت مردم و علماى قم در این شهر سکونت گزید و شاگردان خود در حوزه علمیه اراک را به قم فراخواند. اقدام آن مرحوم در تأسیس حوزه قم در شرایط بسیار بحرانى و خفقان آن زمان که مصادف است با آغاز دوره سیاه رضاشاهى، شجاعتى تمام و درایتى کامل مى‏خواست. چون رضاخان توسط انگلیسى‏ها بر ایران مسلط شده و به تقلید از مصطفى کمال پاشا ملقب به آتاتورک (رهبر ترکیه) سعى بلیغ در حذف تمام شعایر مذهبى و آثار دیانت در کشور داشت. حضرت امام در توصیف شرایط آن روز و اقدامات رضاشاه مطالب زیادى بیان کرده‏اند که در اینجا به یکى از این موارد اشاره مى‏کنم:
«این خونریزیهایى که در این پنجاه سالى که ما یاد داریم و چه تلخیها در ذائقه ما هست از این پنجاه سال، و کمى از شما، یا هیچ یک از شما، تمام این قضایایى که در این پنجاه سال سلطنت غیرقانونى این روسیاهها منعقد شده است ... ما که سنّمان به کهولت رسیده است مُشاهِد این سیاه‏بختیهاى مردم و این جنایات و این کشتارهایى که این قداره‏دارهاى غیرصالح انجام دادند [بودیم‏]. از اول که آن کودتاى اول واقع شد، و ما آن وقت در اراک بودیم، این به حَسَب چیزهایى که در رادیوهاى آن وقت بعد از اینکه این جنگ دوم شروع شد، در رادیوهاى آن وقت این مطلب را گفتند، مردم مى‏دانستند تا یک حدودى لکن درست نه؛ تبلیغات سوء نمى‏گذاشت درست مردم بفهمند لکن بعد از آن که آن شخص را، آن آدم سیاهرو را، رضاخان را، از ایران بیرون کردند، در رادیوى دهلى گفتند که ما این را آوردیم سر کار و چون خیانت کرد حالا بردیمش. رضاخان را از اول انگلیسهاى جنایتکار، انگلیسهاى غیرصالح که اسلحه در دستشان بود، رضاخان را اسلحه‏دار کردند؛ و این آدم ناشایسته بى‏اصل را با اسلحه آوردند و مسلط کردند بر مردم و چه جنایاتى، چه جنایاتى در این مدتى که آن مرد سیاهرو روى کار بود [واقع شد که‏]، نمى‏شود تشریح کرد.
نمى‏توانیم تلخیهاى آن روزها را براى شما تشریح کنیم. اینها به طور اطمینان در تواریخ محفوظ است و ان‏شاءالله به انقراض این دودمان سیاهرو تاریخها بیرون مى‏آید و نوشته‏ها بیرون مى‏آید و ان‏شاءالله شماها ببینید، و اگر ماها و شماها ندیدیم نسلهاى بعد خواهند دید، اگر بتوانند تشریح کنند آن جنایاتى که آن مرد کرد. چه خونها ریخت، چقدر از علما را اسیر کرد، چقدر به اسم اتحادِ شکل به این ملت بیچاره فشار آوردند، و چقدر مظلومها را کتک زدند، و چقدر علما را هتک کردند، و چقدر عمامه‏ها را از سر اهل علم برداشتند. و این مرد بى‏صلاحیت وقتى که ترکیه رفت، آنجا دید که آتاتورک یک همچو کارها و همچو غلطهایى کرده است، از همانجا- از قرارى که آن‏وقت مى‏گفتند- تلگراف کرده است به عمال خودش که مردم را متحدالشکل کنید. آن وقت منتها به عذر اینکه این زارعین از باب اینکه در آفتاب مى‏خواهند بروند کار بکنند، کلاه لبه‏دار داشته باشند تا اینکه توى آفتاب اذیت نشوند! لکن مطلب معلوم بود که اینها نیست. وقتى هم که از سفر آمد، که دیگر فشارها شروع شد.
یک رشته فشارهاى زیاد دنبال همین اتحاد شکل بود و جنایات. چقدر علما را در این قضایا اذیت کردند، تبعید کردند، بعضى را کشتند. و بهانه دومى که باز به تقلید از آتاتورک بى‏صلاحیت- آتاتورک مسلحِ غیرصالح- باز انجام داد، قضیه کشف حجاب [بود] با آن فضاحت. خدا مى‏داند که به این ملت ایران چه گذشت در این کشف حجاب.
حجابِ انسانیت را پاره کردند اینها. خدا مى‏داند که چه مخدراتى را اینها هتک کردند و چه اشخاصى را هتک کردند. علما را وادار کردند با سرنیزه که با زنهایشان در مجالس جشن، یک همچو جشنى که با خون دل مردم با گریه تمام شد، [شرکت کنند]. مردم دیگر هم به همین ترتیب. دسته دسته اینها را دعوت مى‏کردند و الزام مى‏کردند که با زنهایتان باید جشن بگیرید. «آزادى زن» این بود که الزام مى‏کردند، اجبار مى‏کردند با سرنیزه و پلیس مردم محترم را، بازرگانهاى محترم را، علما را، اصناف را، به اسم اینکه خودشان جشن گرفتند. در بعضى از جشنها، به اصطلاح خودشان، این‏قدر گریه کردند مردم که اینها از آن جشن شاید اگر حیایى داشتند پشیمان مى‏شدند. یک رشته هم این بود، که خدا مى‏داند که چى کردند.
یک رشته هم جلوگیرى از منابر و جلوگیرى از روضه‏خوانى و خطابه به هر عنوان. در تمام ایران شاید گاهى اتفاق افتاد که عاشورا یک مجلس نداشت. بعضِ از اشخاصى که یک قدرى مثلًا جرأت داشتند، نصف شب، آخر شب، سحر مجلس داشتند که اول اذان مثلًا تمام بشود.
همه ایران را از این فیض و از اینکه حتى ذکر مصیبتى بشود، ذکر حدیثى بشود محروم کردند. این جز این [بود] که اسلحه در دست بى‏عقل بود؟ افاضل باید اسلحه‏دار باشند. اگر اسلحه در دست ناصالح باشد، آن وقت این مفاسد از آن پیدا مى‏شود.» 1
در آن شرایط بحرانى مرحوم حایرى سیاست نرمش و ملایمت و مواظبت از دادن بهانه به رضا شاه را پیشه خود ساخته و هرگز حاضر به رویارویى مستقیم با رضاشاه نگردید. ایشان همه همت خود را مصروف حفظ نهال تازه پاى حوزه قم نموده بود و حضرت امام که خود از شجاعت ذاتى برخوردار بود و پدرش نیز در مسیر مبارزه با ظالمین به شهادت رسیده بود همواره احترام استاد را نگاه داشته و حاضر نشد قدمى برخلاف میل ایشان بردارد؛ با اینکه در همان دوران با مبارزان و مخالفان رضا شاه ارتباط زیادى داشت و همواره در محضر آنان حاضر مى‏شد. به عنوان مثال مى‏توان از مرحوم آیت‏الله العظمى میرزا محمدعلى شاه‏آبادى نام برد که استاد اصلى حضرت امام در حوزه عرفان و اخلاق است و سالیان دراز امام در محضر آن بزرگوار کسب فیض مى‏نمود و علت حضور آن مرحوم در شهر قم اختلاف شدید با رضا شاه بود. همچنین مرحوم مدرس که دشمن سرسخت رضاشاه بوده و عاقبت نیز جان خود را بر سر این راه نهاد و پس از سالها تبعید در خاف توسط ایادى وى به شهادت رسید. حضرت امام به این شخصیت علاقه بسیار وافرى داشت و همواره وى را الگوى سیاستمداران مسلمان معرفى مى‏کرد و على‏رغم بُعد مسافت {هر از چندی }در محضر درس آن مرحوم و محل مجلس شوراى ملى که وى از وکلاى آن دوره بود حضور مى‏یافت.
یکى دیگر از افرادى که با رضا شاه به مبارزه علمى برخاسته و توسط وى مورد ضرب و شتم واقع و تبعید گردید مرحوم حاج شیخ محمدتقى بافقى است که سالها در شهر رى تبعید بود. حضرت امام، ضمن آنکه خود به دیدار آن مرحوم رفت، در درس اخلاق خود دیگران را به ملاقات و عیادت آن مرحوم تشویق نموده، مى‏فرمودند:
هر کس بخواهد در این عصر مؤمنى را زیارت کند که شیاطین تسلیم او هستند و به دست وى ایمان مى‏آورند، مسافرتى به شهر رى نموده و بعد از زیارت حضرت عبدالعظیم (ع) آقاى بافقى را زیارت کند. و گاهى شعر زیر را مى‏خواند:
چه خوش بود که برآید به یک کرشمه دو کار
زیارت شه عبدالعظیم و دیدن یار 2
همچنین افرادى نظیر مرحوم آیت‏الله محمد آقازاده، آیت‏الله سیدیونس اردبیلى، آیت‏الله آقانورالله نجفى، آیت‏الله حاج آقا حسین قمى و ... که همگى با رضا شاه درگیر شده و توسط وى تبعید شده یا به شهادت رسیده‏اند مورد عنایت حضرت امام بوده‏اند و در آن عصر با این افراد ملاقات و مراوده داشته‏اند.
حضرت امام خود مى‏فرمایند: «در زمان این مرد سیاهکوهى، در زمان این رضاخان قلدر نانجیب، یک قیام از علماى اصفهان شد، ما حاضرِ واقعه بودیم. علماى اصفهان از اصفهان آمدند به قم و علماى بلاد هم از اطراف جمع شدند در قم و نهضت کردند برخلاف اینها. حالا نهضت را شکستند. اینها زور که نداشتند. آنها نهضت را شکستند؛ حالا با فریب یا با هر چى. یک نهضت نهضت علماى خراسان بود:
مرحوم آقازاده و مرحوم آقا سید یونس و سایر علماى آن وقت- همه را گرفتند آوردند در حبس، در تهران. و من خودم مرحوم آقازاده- رضوان‏الله علیه- را، آمیرزا محمود آقازاده- رضوان‏الله علیه- را دیدم که یک جایى نشسته بود بدون عمامه. با اینکه تحت مراقبت بود، یک جایى نشسته بود بدون عمامه و کسى هم حق نداشت پیش او برود؛ و ایشان را بدون عمامه مى‏بردند توى خیابان به دادگسترى، محاکمه مى‏کردند. آن وقت هیچ خبرى از این احزاب نبود. در این قیامهایى که اینها کردند از این احزاب اصلًا خبرى نبود؛ بودند اما مرده بودند. یک نهضت ه‏م از آذربایجان شد: مرحوم آمیرزا صادق آقا، مرحوم انگجى، آنها هم نهضت کردند. آنها را هم گرفتند، بردند. مدتها در تبعید بودند که مرحوم آمیرزا صادق آقا بعد از آن هم که گفتند که شما آزادید دیگر نرفت به آذربایجان؛ در صورتى که آذربایجان او را خیلى گرامى مى‏داشتند، هیچ دیگر نرفت. در قم آمدند و تا آخر عمرشان در قم بودند و ما هم خدمتشان مى‏رسیدیم.
مرحوم مدرس- رحمه‏الله- خوب، من ایشان را هم دیده بودم. این هم یکى از اشخاصى بود که در مقابل ظلم ایستاد؛ در مقابل ظلم آن مرد سیاهکوهى، آن رضاخان قلدر ایستاد و در مجلس بود ... ایشان را به عنوان طراز اول، علما فرستادند به تهران و ایشان با گارى آمد تهران. از قرارى که آدم موثقى نقل مى‏کرد، ایشان یک گارى آنجا خریده بود و اسبش را گاهى خودش مى‏راند، تا آمد به تهران، آنجا هم یک خانه مختصرى اجاره کرد. و من منزل ایشان مکرر رفتم؛ خدمت ایشان- رضوان‏الله علیه-» 3
ولى رعایت احترام و حفظ جایگاه استاد آن چنان در نزد امام اهمیت داشت که در طول پانزده سال مرجعیت آن بزرگوار (1300 الى 1315 ه-. ش) حضرت امام تنها به درس و بحث مشغول بود و هیچ سخن یا نوشته‏اى یا حرکتى از ایشان در خصوص مسائل روز سراغ نداریم. و به این نیز تنها اکتفا ننموده بالاترین تمجیدها و تعریف‏ها را از آن مرحوم نموده است.
در کتاب دیوان حضرت امام قطعه شعرى وجود دارد که در بخشى از آن مى‏خوانیم:
راستی این آیت الله گر دراین سامان نبودی /کشتی اسلام را از مهر پشتیبان نبودی/ دشمنان را گر که تیغ حشمتش برجان نبودی/اسمی از اسلامیان و رسمی از ایمان نبودی/حبّذااز یزد،کز وی ،طالع این خورشید جان شد/جای دارد گر نهد رو آسمان برآستانش/لشکر فتح و ظفر گردد هماره جان فشانش/نیراعظم به خدمت آید و هم اخترانش/عبد درگه،بنده فرمان شود،نُه آسمانش/چون که برکشتی اسلامی یگانه پشتبان شد/حوزه اسلام کز ظلم ستمکاران زبون بود/پیکرش بی روح و روح اقدسش از تن بُرون بود/روحش افسرده ز ظلم ظلم اندیشان دون بود/قلب پیغمبر،دل حیدر زمظلومیش خون بود/از عطایش باز سوی پیکرش روح روان شد/ابرفیضش برسراسلامیان گوهر فشان است/باد عدلش از فراز شرق تا مغرب وزان است/داد علمش شهره دستان شهود داستان است/حجت کبری زبعد حضرت صاحب زمان است/آنکه از جودش،زمین ساکن،گریان آسمان شد 4
2. دوران تدریس و تألیف‏
پس از رحلت مرحوم آیت‏الله حایرى در سال 1315 ه-. ش حضرت امام رسماً وارد حوزه تدریس شد و درس اخلاق خود را آغاز نمود. البته ایشان در دوران حضور مرحوم حایرى و در ایامى که در مدرسه دارالشفاء و فیضیه سکونت داشتند همواره در کنار تحصیل به تدریس هم مشغول بودند ولى عنوان مدرس حوزه و تدریس عمومى با تدریس اخلاق آغاز مى‏شود. با این وجود همواره مراعات حال رهبران و مراجع عصر خود را نموده و از آنان حمایت مى‏کردند. به عنوان مثال پس از رحلت آقاى حایرى مدیریت حوزه بر عهده سه تن از مراجع که به مراجع ثلاث مشهور شدند قرار گرفت که عبارتند از مرحوم آیت‏الله سید محمدتقى خوانسارى، مرحوم آیت‏الله سیدمحمد حجت و آیت‏الله سیدصدرالدین صدر. حضرت امام همواره مقید بودند در نماز جماعت آیت‏الله خوانسارى که در فیضیه نماز مى‏خواندند حضور یابند و دورى منزل از مدرسه مانع حضور دائمى ایشان در نماز نمى‏شد. حفظ احترام آقاى خوانسارى تنها به زمان مدیریت ایشان بر حوزه اختصاص نداشت بلکه تا پایان عمر آن مرحوم، حضرت امام بر حفظ جایگاه و موقعیت ایشان تأکید داشته و هرگونه خدمتى از دستشان بر مى‏آمد انجام مى‏دادند. مرحوم آیت‏الله سلطانى طباطبایى در خاطرات خود مى‏گویند: «پس از رحلت آیت‏الله خوانسارى، مرجع بیدار و مجاهدى که تا پایان عمر در راه خدمت به حوزه‏هاى علمیه و مبارزات ضداستعمارى تلاش مى‏کرد آیت‏الله بروجردى به دلیل تحریک وارعاب برخى اطرافیان، حاضر نبود که در مراسم تشییع جنازه و نماز بر پیکر آن مرحوم شرکت کند. وقتى امام از تصمیم ایشان آگاه شدند توسط یکى از دوستان خود که طرف قرب و اعتماد آیت‏الله بروجردى نیز بود، عواقب ناگوار این تصمیم را یادآور گردیده و ایشان را از آن کار برحذر داشتند. به دنبال همین اقدام بود که سرانجام آیت‏الله بروجردى بر جنازه آیت‏الله خوانسارى نماز خواند.» 5
حضرت امام در این دوران وقتى متوجه شدند شبهات منحرفین و افراد ضددین نظیر احمد کسروى، على‏اصغر حکمى‏زاده، محمدتقى منزوى، على دشتى و فضاى کمونیستى حاکم توسط حزب توده عرصه را بر حوزه‏ها و روحانیون تنگ کرده و از هر طرف به مبانى دینى و اعتقادى شیعه هجمه و حمله صورت مى‏گیرد، درس و بحث را رها کرده و ظرف مدت کوتاهى کتاب وزین و متقن کشف اسرار را مى‏نویسند ولى براى اینکه قصد مطرح نمودن خود را نداشتند و براى اقتدار مرجعیت تشیع این عمل را انجام داده بودند حاضر نشدند نام خود را ذکر کنند و چاپهاى اولیه این کتاب بدون ذکر نام نویسنده چاپ شده است.
مرحوم آیت‏الله سیدابوالقاسم کاشانى که رهبرى نهضت ملى شدن نفت را در کنار دکتر محمد مصدق بر عهده داشت یکى دیگر از افرادى است که حضرت امام تلاش بسیار در حفظ جایگاه و موقعیت وى در میان جامعه و خصوصاً روحانیون داشتند. این در حالى بود که ایشان به {بعضی}روش ها و سلوک سیاسى آن مرحوم اعتراض داشته و آن را قبول نداشتند. حضرت امام در این خصوص مى‏فرمایند:
«در خلال نهضت آیت‏الله کاشانى و دکتر مصدق که جنبه سیاسى نهضت قوى‏تر بود، در نامه‏اى به کاشانى نوشتم که لازم است براى جنبه دینى نهضت اهمیت قائل شود. او به جاى اینکه جنبه مذهبى را تقویت کند و بر جنبه سیاسى چیرگى دهد به عکس رفتار کرد، به گونه‏اى که رئیس مجلس شوراى ملى شد و این اشتباه بود». 6
ولى با این وجود، چون آیت‏الله کاشانى در مسیر مبارزه با شاه بود و رهبرى سیاسى روحانیت آن عصر را بر عهده گرفته بود مورد حمایت همه‏جانبه ایشان بود و فرمود: «باید آیت‏الله کاشانى را که در کار است یارى و تأیید کرد.» 7
و در زمانى که به واسطه تبلیغات ضداسلامى و همراهى بعضى از مقامات کشورى که داعیه‏ ملى‏گرایى داشتند آقاى کاشانى مورد بى‏احترامى و هتک حرمت قرار گرفته بود امام همواره به ایشان احترام مى‏کرد. حضرت امام در این خصوص مى‏فرمایند: «شروع کردند به جوسازى. آن‏طور جوسازى کردند که یک سگى را عینک به آن زدند- و آن‏طور که من شنیدم- عینک زدند و از طرف مجلس آوردند این طرف و به اسم آیت‏الله. و من خودم در یک مجلسى بودم که مرحوم آقاى کاشانى وارد شد در آن مجلس، مجلس روضه بود، هیچ‏کس پا نشد. من پا شدم و یکى از علماى تهران که الآن هم هستند و من جا دادم به ایشان- جا هم ندادند- این جو را درست کرده بودند براى آقاى کاشانى که دیگر از منزلش نمى‏توانست بیرون بیاید.» 8

اوج کرامت و عنایت حضرت امام نسبت به مرجعیت و رهبرى را مى‏توان در تعامل ایشان با مرحوم آیت‏الله العظمى بروجردى مشاهده کرد.
در سراسر دورانى که آقاى بروجردى در قم حضور داشتند یعنى از سال 1324 الى 1340 ه-. ش امام همواره به عنوان یار و مددکار آن مرحوم بود و از هیچ اقدامى براى عظمت ایشان کوتاهى نکردند.
مرحوم حاج سیداحمد خمینى مى‏گوید: «از مسائلى که امام براى حیات علمى حوزه علمیه بعد از رحلت مرحوم آقاى حائرى یزدى ضرورى مى‏دانستند، حضور آیت‏الله بروجردى در قم بود؛ که از نظر علم و فضایل اخلاقى از علماى طراز اول بودند. لذا امام براى اقامت ایشان در قم تلاش وسیعى کردند و وقتى مرحوم آیت‏الله بروجردى براى عمل جراحى به بیمارستان فیروزآبادى شهر رى آمدند، طب‏ق گفته مادرم، امام گاهى پنجاه تا شصت نامه براى علماى سراسر کشور دستنویس مى‏کردند که از آقاى بروجردى بخواهند به قم تشریف بیاورند و بالاخره بر اثر تلاشهاى همه جانبه علما و بخصوص حضرت امام، مرحوم آیت‏الله بروجردى براى اقامت در قم راضى شدند.» 9
پس از انتقال آقاى بروجردى به قم براى اینکه اقامت آن مرحوم در قم دائمى شود و مشکلات ایشان را از ادامه حضور در این شهر منصرف نکند به هر اقدام ممکن دست زدند از جمله در نامه‏اى خطاب به مرحوم محمدتقى فلسفى چنین مى‏نویسند:
بسم‏الله الرحمن الرحیم‏

«به عرض عالى مى‏رساند، ان‏شاءالله وجود محترم عالى مقرون به صحت و سلامت است. ضمناً لازم مى‏دانم جنابعالى را متذکر یک امر مهم حیاتى کنم. شاید با فکر صائب و لسان گویاى شیرین خود بتوانید اقدامى کنید که موافق رضاى خداى تعالى و صلاح حال جامعه باشد. البته مى‏دانید که مسلمین تاکنون چه فرصتهایى از دست داده و چه سنگرهایى را تسلیم دشمنان خود کرده‏اند که تذکر آنها جز آنکه موجب حسرت و تأسف شود نتیجه ندارد. عده‏اى از آنها به واسطه جهالت به وضعیت دنیا یا به واسطه سوء تب‏لیغات دشمنان، و عده‏اى دیگر براى گرمى بازار خود با عقلایى که مى‏خواستند اقدام به اصلاح نمایند معارضه و مبارزه کرده و مى‏کنند تا نفخ صور. اکنون رشته باریکى که براى ما مانده است یکى رشته تبلیغات است که مى‏بینید به چه صورت درآمده و چه اشخاصى متصدى آن به غیر حق هستند، و یکى رشته تحصیل علوم دینیه است که رشته تبلیغات نیز از آن سرچشمه مى‏گیرد. قوام رشته تعلیمات دینیه اکنون به حوزه‏هاى علمیه نجف و قم و اصفهان و مشهد و بعضى بلاد دیگر متقوم است که اکنون اداره و سرپرستى آنها نوعاً به حضرت مستطاب آیت‏الله العظمى آقاى بروجردى محول است، و اینطور که بنده مى‏بینم خطر انحلال به آنها متوجه شده است؛ زیرا از طرفى وکلاى ایشان که در بلاد هستند غالباً بى‏اثر هستند و از طرفى بسیارى از علماى بلاد از وجوه جلوگیرى مى‏کنند و نمى‏گذارند به ایشان برسد، و از طرفى در تهران و بعضى بلاد دیگر، بعضى مغرضین، تبلیغات سوء بر علیه ایشان مى‏کنند و از طرفى خود ایشان حاضر نیستند آنطور که مرحوم آیت‏الله اصفهانى و مرحوم آیت‏الله قمى- قدس سرّهما- به تجار و بازرگانان مراجعه مى‏کردند و شرح احتیاج حوزه‏هاى علمیه را مى‏دادند اقدام در این امر کنند. و از طرفى کسى که دلسوز به حال ایشان و حوزه‏هاى علمیه باشد کمتر یافت مى‏شود. این امور دست به هم داده است و موجب شده است که این سنگر را نیز خداى نخواسته از دست بدهیم.
اکنون معظم‏له از چند ماه به این طرف مبالغى مقروض شده‏اند، چه براى نان نجف و سامره و چه براى شهریه قم و اصفهان و گاهى مشهد و جاهاى دیگر. و بالجمله مخارج مرحوم سید- رحمه‏الله- مع‏الاضافه على الظاهر به گردن ایشان آمده و همان توقعات هست و وجوه براى ایشان‏ نمى‏رسد و حیف و میل مى‏شود. البته مى‏دانید کانون وجوه، تهران است و تهران را از قرارى که بعضى مى‏گفتند در صد، هشتاد از وجوه کلیه ایران مربوط به آن است و جنابعالى را عموم طبقات مى‏شناسند و زبان گویاى شما در نوع مؤثر است. لکن صرف منبر فایده ندارد. این مطلب یک مجمع خصوصى لازم دارد که از تجار محترم خیرخواه و با کمک و مساعدت امثال آقاى حاج میرزا علی نقى کاشانى و آقاى شالچى و آقاى خسروشاهى و آقاى بازرگان و آقاى مصطفوى و هر که صلاح مى‏دانید مطلب را به طور وافى تذکر دهید بلکه بتوانند اولًا قروض ایشان را به فوریت ادا کنند و ثانیاً به طور اساسى یک تعهدى بکنند که مرتباً در هر ماه هرکس به مقدار مقدور مساعدت کند و اگر جزئى تسامحى شود مى‏ترسم امر به جایى منجر شود که موجب تأسف و تأثر شود و نتیجه نداشته باشد. والسلام علیکم و رحمة‏الله و برکاته.» 10
مرحوم آیت‏الله سلطانى طباطبایى در مورد تلاش حضرت امام براى ادامه حضور آیت‏الله العظمى بروجردى مى‏گوید: «وقتى آیت‏الله بروجردى پذیرفتند که- بعد از مرخصى از بیمارستان در تهران- به طور موقت به قم بیایند، پس از گذراندن دوران بیمارستان وارد قم شدند و با نهایت احترام مورد استقبال قرار گرفتند. دو سه ماه که گذشت روزى امام به من فرمودند: «شنیده‏ام آیت‏الله بروجردى تصمیم دارند از قم بروند. شما این موضوع را تحقیق کنید، اگر ایشان قم را ترک کنند برگرداندن ایشان مشکل است».
در آن زمان آقاى بروجردى عصرها درس خارج فقه مى‏دادند. پس از درس خدمتشان عرض کردم: شنیده‏ام تصمیم مراجعت دارید، آیا واقعیت دارد؟ فرمودند: شاید.
پرسیدم: چرا؟
گفتند: در تهران عده‏اى به من وعده دادند که در قم به من کمک کنند تا بتوانم سر و سامانى به اوضاع بدهم، اما تاکنون خبرى از آنها نشده است.
امام قبلًا به من گفته بودند اگر آیت‏الله بروجردى مسائل مالى را بهانه کردند، به ایشان بگویید آقایان اهل علمى که از شما دعوت کرده‏اند، نظرشان استفاده مالى از شما نبوده است، بلکه به خاطر استفاده علمى بوده است؛ لذا اگر تا ده سال در قم شهریه ندهید، نقصى بر شما نیست و چنین انتظارى هم از شما نمى‏رود.
اصرار امام در مقیم کردن آقاى بروجردى در قم روى این جهت بود که مى‏فرمودند قم از جهت علمى ناقص است و جبران آن به بودن ایشان خواهد بود؛ لذا یک روز به من فرمودند: «حیف قم، که آیت‏الله بروجردى در آن نیستند. کاش وضعى پیش مى‏آمد که ایشان به قم مى‏آمدند».
لذا امام بیشترین کوشش را براى آمدن آیت‏الله بروجردى به قم کردند و بعد که موفق شدند، در ترویج مقام علمى ایشان بسیار کوشیدند.» 11
حضرت امام جدا از تلاش براى استقرار آقاى بروجردى در قم سعى و تلاش وافرى براى رفع حوایج ایشان داشته و حتى در مواردى به اقداماتى دست زده‏اند که مخالف شأن یک مدرس بزرگ و مجتهد مسلم که داراى پایگاه اجتماعى مهم در جامعه است، مى‏باشد. به عنوان مثال به دو مورد از آنها اشاره مى‏کنم.
حضرت آیت‏الله العظمى فاضل لنکرانى مى‏فرمایند: «امام از جمله کسانى بودند که تلاش بسیارى کردند تا مرحوم آیت‏الله بروجردى به قم بیایند. مرحوم پدرم نقل مى‏کرد: پس از آن که آیت‏الله بروجردى وارد قم شدند، حاج آقا روح‏الله به من فرمودند: «بالاخره ما آقا را به قم آوردیم، اکنون نگه داشتن ایشان با شماست».
امام به دلیل احساس وظیفه‏اى که نسبت به حوزه مى‏کردند، از هیچ کار و تلاشى به عنوان کمک به آیت‏الله بروجردى کوتاهى نمى‏کردند؛ حتى از انجام دادن کارهایى که در ظاهر در شأن ایشان هم نبود، ابایى نداشتند؛ به طور مثال تلاش مى‏کردند که براى مرحوم بروجردى پشه‏بند تهیه و آن را نصب کنند و امثال اینها.» 12
ویکى از دیگر روحانیون نقل مى‏کند: «آیت‏الله بروجردى در سفر اولى که به قم تشریف آوردند، مورد توجه علما و مخصوصاً امام بودند. ایشان به اندازه‏اى به آقاى بروجردى توجه داشتند که من خودم دیدم یک بار که عباى آیت‏الله بروجردى نیاز به تطهیر داشت، امام خمینى عباى خودشان را بر دوش آیت‏الله بروجردى گذاشتند و عباى ایشان را بردند و آب کشیدند و آوردند.» 13
حضرت امام براى تقویت جایگاه علمى و مرجعیت آیت‏الله العظمى بروجردى خود در درس ایشان حاضر شده و درس ایشان را نیز مى‏نوشتند که تقریرات حضرت امام از درس آقاى بروجردى اخیراً به چاپ رسیده است. این در حالى بودکه در آن زمان خود امام کرسى تدریس داشت و شاگردان زیادى پاى درس ایشان حاضر مى‏شدند.
آیت‏الله واعظزاده خراسانى مى‏گوید: «امام، پس از پایان درس خود به اتفاق تمامى شاگردان به درس مرجع بزرگ جهان تشیع، آیت‏الله بروجردى حاضر مى‏شدند. این در حالى بود که امام در درس فقه و اصول خود چهارصد،پانصد نفر شاگرد را اداره مى‏کردند.» 14
حضرت امام علاوه بر شرکت در درس حتى پس از پایان درس آیت‏الله بروجردى را تا در منزل ایشان مشایعت نموده و احترام را به حد اعلى مى‏رساندند.
آیت‏الله حاج شیخ على پناه اشتهاردى مى‏گوید: «امام، سالها در درس فقه و اصول آیت‏الله بروجردى شرکت مى‏کردند و خیلى بیشتر از آنکه طلبه‏اى به استادش احترام مى‏گذارد، به ایشان احترام مى‏گذاشتند. گاهى که آیت‏الله بروجردى پیاده به منزل مى‏رفتند امام تا در منزل آیت‏الله بروجردى، ایشان را همراهى مى‏کردند.» 15
البته مرحوم آیت‏الله العظمى بروجردى نیز عنایت ویژه‏اى به امام داشت و مأموریتهاى مهمى به ایشان واگذارى مى‏کردند مانند اعطاى وکالت تام به ایشان در ایامى که در قم حضور نداشتند یا براى بررسى مشکلات و حوادثى که رخ مى‏داد.
مرحوم آیت‏الله سلطانى طباطبایى مى‏گویند: «آیت‏الله بروجردى به امام بسیار احترام مى‏گذاشتند؛ که این احترام متقابل و طرفینى بود. آقاى بروجردى به امام علاقه شدیدى داشتند و مأموریتهاى مهمى را به ایشان محول مى‏کردند. مثلًا در مشهد حادثه‏اى اتفاق افتاد که امام را با اختیارات تام آنجا فرستادند که دو ماه طول کشید. در نهاوند هم مسأله‏اى پیش آمد که باز امام از طرف آقاى بروجردى براى حل آن به نهاوند رفتند.» 16
این شیوه و منش حضرت امام فقط براى استقرار و مطرح شدن آقاى بروجردى بود. حضرت امام به محض آنکه احساس کردند مأموریت خود را به اتمام رسانده‏اند به کلى از بیت آقاى بروجردى کناره گرفته و به درس و بحث خود مشغول شدند و مى‏فرمودند:
«غرض این بود که بفهمانیم ایشان مرجع است. حال که به هدف رسیدیم ما هم یک طلبه‏ایم باید درس خودمان را بخوانیم.» 17
آیت‏الله جعفر سبحانى در این خصوص مى‏گویند: «در دوران زعامت آیت‏الله بروجردى سکوت باشکوهى را از امام شاهد بودیم که از روز ورود مرحوم بروجردى به قم تا روز درگذشت ایشان گرد مسائل سیاسى نگشتند و کارى جز تدریس و تألیف و سعى در تهذیب نفوس و تذکر به مراجع، بالاخص مرجع بزرگ، مرحوم آقاى بروجردى نداشتند. در حالى که انتظار مى‏رفت که نویسنده کتاب کشف اسرار آن افکار سیاسى را در این فضاى نیمه باز سیاسى تعقیب کند ولى برعکس، جز سکوت و قلم زدن و تربیت شاگرد به‏ ‏ چیزى نپرداختند. چه شد که آن غرش و فریادهاى کوبنده امام پس از ورود مرحوم آقاى بروجردى به قم به خاموشى گرایید؟ نکته آن این است که امام مرد خدا بود. حرکت و سکون او، سخن گفتن و سکوت او بر محور وظیفه مى‏گشت. پس از زعامت گسترده مرحوم بروجردى، دیگر امام وظیفه ای جز «النصیحة لائمه المسلمین» نداشتند و به همین جهت در این مقطع فقط به بحثهاى علمى و تربیتى پرداختند. این سکوت امام در برابر مرحوم آقاى بروجردى همانند سکوت على (ع) در برابر پیامبر (ص) بود». 18
مرحوم على دوانى نیز در این خصوص مى‏گوید: «امام براى اینکه در مقابل مرجع اعلم و مطلق عصر، جبهه نگیرند، گوشه‏گیرى را انتخاب کردند. بیشتر در خانه بودند، و حتى درس را هم در خانه مى‏گفتند، فقط براى رفتن به حرم مطهر حضرت معصومه (ع) یا نماز مغرب و عشا در صحن مطهر، حجره محل دفن آیت‏الله شهید حاج شیخ فضل‏الله نورى و شرکت درمجلس روضه آیت‏الله بروجردى، و گاهى هم براى دیدن ایشان، از خانه بیرون مى‏آمدند.» 19
این گوشه‏گیرى و انزواى حضرت امام هرگز باعث نگردید ایشان کوچکترین اهانتى یا اسائه ادبى را نسبت به آقاى بروجردى اجازه دهند بلکه همواره بر عظمت و احترام ایشان تأکید مى‏کردند.
امام بارها مى‏فرمودند:«در سر حد کرامت است. یک پیرمرد، به این خوبى حوزه علمیه را، بلکه عالم تشیع را اداره مى‏کند.» 20
و على‏رغم اینکه بعضى از اطرافیان آقاى بروجردى برخوردهاى ناروایى با حضرت امام داشتند، ایشان همواره بر حفظ مقام و موقعیت آقاى بروجردى تأکید داشته و دیگران را از بى‏حرمتى نسبت به آن مرحوم پرهیز مى‏دادند. آیت‏الله العظمى فاضل لنکرانى مى‏فرمایند: «امام، حفظ موقعیت آیت‏الله بروجردى را شرعاً لازم مى‏دانستند. شاهد بر این مدعاً ماجرایى است که مرحوم آقاى اشراقى برایم نقل کرد. ایشان که از دوستان قدیمى من بود و مدتى هم با مرحوم حاج آقا مصطفى خمینى سه نفرى مباحثه مى‏کردیم، مى‏گفت: تازه با خانواده امام وصلت کرده بودم، تابستان بود و امام براى ییلاق به همدان رفته بودند. در همان زمان، روابط ایشان در ظاهر با آیت‏الله بروجردى خوب نبود، من براى دیدن امام به همدان رفتم، با خودم فکر کردم حالا که امام قدرى از آیت‏الله بروجردى رنجش‏خاطر دارد بد نیست انتقادى از آیت‏الله بروجردى بکنیم. تا شروع به صحبت درباره ایشان کردم، امام قیافه‏شان را درهم کشیدند و سرشان را پایین انداختند. بعد سرشان را بلند کردند و فرمودند: «آقاى اشراقى! من به کسى اجازه نمى‏دهم به زعیم مسلمین اهانت کند. هرکس و در هر مقامى که باشد». 21
حضرت امام این روش و سیره را تا پایان عمر آن مرحوم و حتى پس از درگذشت مرحوم بروجردى ادامه داد و همواره بر ریاست و مرجعیت آقاى بروجردى تأکید داشت و هیچگونه حرکتى که باعث بر هم خوردن وحدت جامعه و یا تضعیف موقعیت آقاى بروجردى بشود انجام ندادند.
3. دوران مبارزه و تبعید
پس از رحلت آیت‏الله العظمى بروجردى، حضرت امام هرگز دنبال مطرح کردن خود و کسب عنوان مرجعیت نبودند و لذا به تشییع جنازه آقاى بروجردى نیامدند و مجلس ختم هم براى ایشان اعلام نکردند تا زمینه طرح مرجعیت ایشان فراهم نگردد. آیت‏الله العظمى فاضل لنکرانى در این خصوص مى‏فرمایند: «امام به مرحوم آیت‏الله العظمى بروجردى خیلى معتقد بودند و من درباره کسى ندیدم که آیت‏الله العظمى بنویسند مگر درباره آقاى بروجردى. در همان روزهاى بعد از فوت آقاى بروجردى‏ دیدم امام در یکى از نوشته‏هایشان از آن فقید سعید با لقب آیت‏الله العظمى نام برده بودند و در یکى از صحبتهایشان درباره ایشان مى‏فرمودند: «آقاى بروجردى براى عالم اسلام و جامعه مسلمین دیوار بلندى بود که فروریخت.»
امام با همان علاقه‏اى که به آقاى بروجردى داشتند و عزت اسلام را در خانه این مرد بزرگ مى‏دیدند، براى آنکه تشییع جنازه مرجع تقلید تبعاتى براى ایشان نداشته باشد و نیز چون ممکن بود دوستانشان براى معرفى ایشان به عنوان مرجع تقلید فعالیتى بکنند که دون شأن افراد وارسته است، اصلًا به تشییع جنازه نیامدند ...» 22
حضرت امام در جلسه‏اى که براى مدیریت حوزه پس از رحلت‏آیت‏الله العظمى بروجردى برگزار گردید مسئولیتى را بر عهده نگرفتند و فرمودند آقایان هستند و من نیز یک طلبه خواهم بود. ولى پس از حمله رژیم به حوزه و مبانى دینى جامعه که با طرح لایحه انجمنهاى ایالتى و ولایتى و پس از آن با طرح انقلاب سفید آغاز گردید، حضرت امام ابتدا همه علما و روحانیون طراز اول حوزه را فراخوانده و سعى نمودند اقدامى جمعى انجام دهند و چند اعلامیه هم به صورت جمعى منتشر گردید. ولى کم‏کم حضرت امام در میان جامعه به عنوان مرجع تقلید اعلم شناخته شد و رهبرى مبارزه به دست ایشان افتاد. با این حال حضرت امام همواره بر حفظ حرمت سایر مراجع تأکید داشتند و اجازه هتک حرمت و کوچکترین اهانتى به سایرین نمى‏دادند. لذا پس‏ از آزادى از زندان و حصر در فروردین ماه سال 43 در اولین سخنرانى خود در مسجد اعظم از همه علما و مراجع حمایت نموده و نسبت به همه آنها چه کسانى که در مبارزه وارد شده بودند و چه افرادى که قیام نکرده بودند اداى احترام نمودند. امام در آن سخنرانى خود مى‏فرمایند:
«و من عاجزم از اینکه تشکر کنم از جمیع ملتهاى مسلمین، اسلام؛ تشکر کنم از ملت بزرگ ایران، جمیع اصناف، جمیع طبقات، اینهایى که با ما همکارى کردند، اینهایى که در غم ما غم خوردند. تشکر بزرگ کنم از مراجع تقلید عظیم‏الشأن؛ زحمت کشیدند، تهران رفتند، اهانتها دیدند در آنجا؛ زحمتها کشیدند در آنجا. مراجع بزرگ از بلاد جمع شدند در مرکز؛ از مشهد تشریف آوردند؛ از اهواز تشریف آوردند؛ از قم اعاظم ما تشریف بردند؛ مراجع ما تشریف بردند؛ نجف همراهى کرد؛ قم، آن کسى هم که اینجا بود همراهى مى‏کرد. 23 همه، همه با هم دست دادند به هم؛ فهماندند به اینکه ما ملت زنده هستیم؛ ما براى آزادى این ملت به همه جور حاضریم؛یکی مان حبس می رود،یکی مان زجر می کشد،یکی مان اهانت می شود؛ یکى‏مان فحش مى‏خورد؛ ما به همه چیزش حاضریم. حالا هم همین مراجع عظام تشریف دارند- کثر الله امثالهم؛ همان مراجع نجف تشریف دارند- کثر الله امثالهم؛ همان مراجع تهران و مشهد تشریف دارند- کثر الله امثالهم. اسلام این نیست که یک فرد داشته باشد، دو فرد داشته باشد، همه سرباز اسلامند؛ همه سربازان اسلامند؛ همه علما جان‏نثار اسلامند؛ نمى‏شود نباشند؛ همه هستند الحمدلله. همه دست به هم داده‏اند، چه آنکه صلاح دیده است که به ملایمت کار را انجام بدهد، چه آن که صلاح دیده است با حدت کار را انجام بدهد؛ همه اینها از ما هستند. من لسانم ضعیف است که تشکر کنم از این افراد برجسته، از این علماى بزرگ؛ من نمى‏توانم تشکر کنم؛ خداى تبارک و تعالى آنها را حفظ کند [آمین حضار]؛ خداى تبارک و تعالى سایه آنها را بر سر ما و مسلمین مستدام بدارد [آمین حضار]. ما همه یک هستیم؛ یک؛ افراد زیاد، لکن آرا واحد؛ یک هستیم؛ همه یک هستیم. گمان نکند که کسى گمان نکند که، بشود با پخش یک چیزهاى مسموم بتواند که بین علماى اسلام جدایى بیندازد؛ هیچ امکان ندارد این مطلب؛ ما همه با هم هستیم؛ ما براى ذَبّ از اسلام و ذبّ از ایران و ذب از استقلال و ذبّ از کیان اسلام، همه یک هستیم، یک حلقوم داریم. گمان نشود که خداى نخواسته، بچه‏ها خیال کنند که اختلافى در کار هست.و من یک نصیحت مى‏کنم به بچه‏هاى طلاب؛ طلاب جوان که تازه آمده‏اند و حاد و تندند؛ و آن این است که آقایان متوجه باشید اگر چنانچه شطر کلمه‏اى به یک نفر از مراجع اسلام، شطر کلمه‏اى اهانت بکند کسى به یک نفر از مراجع اسلام، بین او و خداى تبارک و تعالى ولایت منقطع مى‏شود. کوچک فرض مى‏کنید؟ فحش دادن به مراجع بزرگ ما را کوچک فرض مى‏کنید؟ اگر به واسطه بعضى از جهالتها لطمه‏اى بر این نهضت بزرگ وارد بشود، معاقبید پیش خداى تبارک و تعالى؛ توبه‏تان مشکل است قبول بشود، چون به حیثیت اسلام لطمه وارد مى‏شود. اگر کسى به من اهانت کرد، سیلى به صورت من زد، سیلى به صورت اولاد من زد، والله تعالى راضى نیستم در مقابل او کسى بایستد دفاع کند؛ راضى نیستم. من مى‏دانم، من مى‏دانم که بعض از افراد یا به جهالت یا به عمد مى‏خواهند تفرقه مابین این مجتمع بیندازند. تفرقه بین این مجتمع معنایش این است که در اسلام خداى نخواسته خلل واقع بشود؛ استعمار به آرزوى خودش برسد.ما خودمان را باید فدا کنیم براى اسلام؛ آمال و آرزویمان را باید فدا کنیم براى اسلام. همه مراجع از شصت به آن طرفند؛ در عَشَره مشئومه یا میمونه. اگر براى خدا در این عشره از بین برویم، عشره میمونه است؛ و اگر چنانچه باز به [دنبال‏] آمال و آرزو باشیم مشئومه. همه مراجع از شصت به آن طرف هستند؛ دیگر مى‏شود که این اشخاصى که ریششان را در اسلام سفید کرده‏اند، اینها خداى نخواسته برخلاف مصالح اسلام عملى بکنند؟ نمى‏شود آقا. اگر یکوقت اختلاف اجتهاد در کار باشد؛ مثل سایر مسائل شرعیه اختلاف اجتهاد در کار باشد، بچه‏ها و جوانها نباید دخالت بکنند؛ خطرناک است؛ دشمن بیدار است. گمان نکنید که فحش به یک نفر است؛ فحش به یک جامعه اسلامى است؛ اهانت به یک جامعه اسلامى است؛ وهن وارد شدن بر یک جامعه اسلامى است.من که اینجا نشسته‏ام دست تمام مراجع را مى‏بوسم؛ تمام مراجع اینجا، نجف، سایر بلاد، مشهد، تهران هر جا هستند، دست همه علماى اسلام را من مى‏بوسم. مقصد بزرگتر از این است آقا. من دست برادرى دراز مى‏کنم به تمام ملتهاى اسلام، به تمام مسلمین دنیا؛ در شرق و غرب عالم هر چه مسلم هستند، من از اینجا دست برادرى دراز مى‏کنم و دست آنها را مى‏فشارم. ما خاضع‏ هستیم براى همه علماى اسلام؛ شما هم باید خاضع باشید؛ همه، همه،همه باید خاضع باشید. این هم امرى است که به حضرات آقایان [گفتم‏]. البته نمى‏گویم واقعه‏اى هست؛ ان‏شاءالله هیچ ابداً نیست؛ اما جوانند، بچه‏اند، گاهى وقتها عصبانیتى پیدا مى‏کنند از این امور. آقا ما اهل یک ملت، اهل یک مملکت، اهل یک دیانت، اهل یک بساط، همه بر خوان نعمت خداى تبارک و تعالى نشسته‏ایم؛ همه باید شکر این نعمت را بگزاریم که یک همچو مراجع بزرگ داریم؛ متشکر باشیم از خدا که یک همچون افراد برجسته داریم؛ قدردانى کنیم از آنها؛ عزت آنها، عزت اسلام است؛ اهانت به آنها اهانت به اسلام است. توجه داشته باشید، مبادا یکوقت خداى نخواسته، یک اهانتى به یک مسلمى، یک اهانتى به یک مرجعى، یک اهانتى به یک مؤمنى بشود که خداى تبارک و تعالى راضى نیست؛ و من مى‏ترسم که یکوقت خداى تبارک و تعالى ما را اخذ بکند، اخذ عزیز مقتدر. 24
وقتى حضرت امام به نجف تبعید شدند همواره بر حفظ احترام و موقعیت مراجع نجف تأکید داشتند و هرگز حاضر نشدند اقدامى انجام دهند که کوچکترین بى‏احترامى به آنها صورت گیرد. در بدو ورود به نجف هنگامى که امام براى بازدید از مرحوم آیت‏الله العظمى حکیم به منزل ایشان مى‏روند. به آقاى حکیم مى‏گویند: «من یکى از پیروان شما و از افرادى که اوامر شما را اطاعت مى‏کنند هستم. شما امر کنید ما اطاعت مى‏کنیم. شما دستور بدهید ما عمل مى‏کنیم. چطور شما گمان مى‏کنید مطیع ندارید و حال آنکه من یکى از آنها هستم». 25
امام حتى حاضر نشدند کتاب تحریرالوسیله ایشان در نجف توزیع شود چون عبارت زعیم‏الاکبر براى امام روى آن نوشته بودند و ایشان آن را اهانت به دیگران مى‏دانستند.
حجت‏الاسلام والمسلمین سیدحمید روحانى مى‏گوید: «امام به اندازه‏اى از خودخواهى و خودبینى و خودنمایى دور بودند که انسان را به شگفتى وا مى‏دارد. از جمله وقتى اولین بار کتاب تحریرالوسیله امام در نجف اشرف به چاپ رسید روى آن نوشته بودند زعیم‏الحوزات العلمیه که این لقب خاصى بود که درباره آقاى خویى تعبیر مى‏شد. وقتى امام این جمله را روى جلد کتاب خود دیدند مسئول مربوطه را خواستند و به او گفتند: «این کار را به دستور چه کسى انجام داده‏اید؟» و به او اولتیماتوم دادند که «اگر این جمله را از پشت این جلد بر ندارید دستور مى‏دهم تمام این کتابها را بریزند توى دجله». 26
حضرت امام همواره در ملاقات با افراد و شخصیتها در نجف بر حفظ جایگاه و مرتبه آقاى‏ حکیم و سایرین تأکید داشتند و سعى مى‏کردند هیچگونه اقدامى انجام ندهند که به این جایگاه لطمه بخورد و در زمانى که عبدالسلام عارف حاکم وقت عراق مى‏خواست براى تضعیف موقعیت آیت‏الله حکیم با سایر مراجع ملاقات بکند، امام اجازه چنین ملاقاتى را ندادند و به سایر مراجع هم پیغام فرستادند که چنین ملاقاتى انجام ندهند و فرمودند:
«حوزه علمیه نجف رئیسش آقاى حکیم است. من در اینجا یک طلبه هستم و این موضوع درخور شأن آقاى حکیم است.» 27
4. دوران رهبرى‏
کرامت و بزرگوارى حضرت امام اختصاص به موقعیت زمانى و مکانى و جایگاه اجتماعى نداشت بلکه ایشان در همه حال براى حفظ وحدت جامعه و احترام بزرگان اقدام مى‏کردند. در دوران رهبرى و امامت جامعه این روش و منش بسیار واضحتر و شدیدتر گردید و موارد متعدد و زیادى وجود دارد که قابل شمارش نیست ولی براى نمونه مى‏توان به برخورد امام با حادثه ملاقات همسر شاه معدوم در اوج انقلاب با یکى از علماى نجف اشاره کرد که وقتى از امام براى تحریم شهریه آن مرجع از سوى طلاب و روحانیون سؤال کردند ایشان اجازه ندادند. 28
و یا زمانى که عده‏اى به حمایت از مرحوم آیت‏الله شریعتمدارى در شهر قم دست به تظاهرات زده، اقدام به پاره کردن عکس امام و اهانت به ایشان نمودند حضرت امام همگان را از هر گونه اقدامى منع کردند و اجازه ندادند کسى از امام دفاع کند. امام در آن ایام در اطلاعیه‏اى مى‏فرمایند: «من به شما دوستان اکیداً اخطار مى‏کنم که هر کس عکس اینجانب را پاره کند یا بسوزاند و به من ناسزا بگوید و اهانت کند کسى حق ندارد به او تعرض کند و از من طرفدارى کند.» 29 و به این طریق حضرت امام هرگونه بى‏احترامى و هتک حرمتى را براى خود خریدند تا نسبت به سایر مراجع اهانت نشود و مقام مرجعیت تشیع آسیب نبیند. و در ادامه حضرت امام حاضر شدند همه‏گونه اقدامى جهت حفظ جایگاه، آن مرحوم در میان جامعه انجام دهند. مرحوم محمدتقى فلسفى نقل مى‏کند: «یک روز صبح امام به وسیله یکى از دوستان پیغام داد که به فلانى بگویید اینجا بیاید. خدمت ایشان رسیدیم. امام تنها بود. شروع سخن ایشان، گفتگو درباره حزب خلق مسلمان بود. امام فرمودند: «ما مى‏دانیم که اجانب به خصوص امریکا با این انقلاب خیلى دشمن هستند و با وسائل گوناگون به آن ضربه مى‏زنند. حالا اول کار است که آمده‏اند و حزب درست کرده‏اند. این حزب خلق مسلمان على‏التحقیق ریشه خارجى دارد. این کلمه «خلق» را داخل عنوان حزب گذارده‏اند- مثل اینکه کلمه «دموکراسى» را مى‏خواستند داخل نام «جمهورى اسلامى ایران» کرده و بگویند: «جمهورى دموکراتیک اسلامى ایران»؛ خلق مسلمان هم یعنى همین، خلق در فارسى همین توده است. اینها مى‏خواهند از همین حالا میان مسلمانان زمینه جنگ درست کنند و بگویند حزب جمهورى اسلامى و حزب خلق مسلمان. این قضیه ضربه زدن به انقلاب و پایمال کردن خونهاى مسلمانان است. مى‏خواهند این انقلاب را بکوبند و این موفقیت را از بین ببرند و یک چیز دیگر جایش بگذارند که منافع خودشان را تأمین کند.
مشکل این است که آقاى شریعتمدارى به نام یک آیت‏الله وابستگى خودش را به این حزب اعلام کرده و آن را وابسته به خود معرفى کرده است. یعنى بین این حزب و بین آقاى شریعتمدارى ارتباط هماهنگى و همرنگى برقرار است. این کار خیلى خطرناک است. ممکن است تمام زحمتها به هدر برود. اینکه گفتم شما بیایید، براى این است که بگویم پیش آقاى شریعتمدارى بروید و بطور خصوصى از قول من به ایشان بگویید این کار را اجانب کرده‏اند، شما که این مطلب را پذیرا شده‏اید، یا آگاهید یا ناآگاه. مصلحت شما این است که فوراً در جراید و رادیو و تلویزیون اعلام کنید که از این حزب برکنار هستید و مسائل آن به هیچ وجه به شما ارتباط ندارد، تا حیثیت شما محفوظ باشد.
من همان موقع حرکت کردم و به منزل آقاى شریعتمدارى رفتم ... پیام امام را به ایشان رساندم. اصل پیام این بود که آقاى شریعتمدارى بنویسد و امضاء کند که من به هیچ وجه به این حزب ارتباط ندارم، و این حزب نیز به من وابستگى ندارد.
وقتى به ایشان پیام را گفتم، موضوع را بسیار عجیب تلقى کرد. گفت: «آقا این حزب متعلق‏ به مسلمانها است؛ من به این حزب بستگى دارم. این را علناً گفته‏ام و همه هم مى‏دانند. اگر بگویم بستگى ندارم، مساوى با از بین رفتن اعتبار و حیثیت من است. آیا من خودم را تحقیر کنم و بگویم وابستگى به این حزب ندارم، و آن را نمى‏شناسم؟ من این کار را نمى‏کنم.»
ایشان این عبارت منفى را خیلى محکم مى‏گفت. من برگشتم و رفتم خدمت امام و گفتم: «ایشان مى‏گوید حیثیت من در خطر است و اگر انصراف خود را اعلام کنم، باید از حیثیت خودم چشم بپوشم و بسیارى از دوستانم را که پایه‏گذار این حزب بودند از دست بدهم. من این کار را نمى‏کنم.» امام اظهار تأسف کردند و گفتند: «این آقا متوجه قضایا نیست. شما بروید و بگویید حیثیت شما با وابستگى به این حزب از بین خواهد رفت. جدا نشدن از این حزب، مقدمه بر باد رفتن حیثیت شماست. اما اگر جدا شدید، حیثیت شما کاملًا محفوظ مى‏ماند و در قم «آقا» یى هستید. من به این وسیله با ایشان اتمام حجت مى‏کنم. بگویید اگر حیثیت شما با اعلام عدم وابستگى به این حزب ضربه بخورد، ما شما را حفظ مى‏کنیم و جبران خواهیم کرد که کوچکترین ضررى به حیثیت شما وارد نشود.
من پیام امام را به ایشان گفتم، و بعد هم خودم صحبت کردم، گفتم: «پیشنهاد من این است که شما استعفا را بنویسید و امضاء بکنید. با این کار، مقدمه‏اى درست مى‏شود و مجلسى در مسجد اعظم مى‏گیریم؛ به رادیو و تلویزیون هم مى‏گوییم بیایند، آقاى گلپایگانى و آقاى نجفى هم بیایند. شما هستید، امام هم شرکت مى‏کند. در آن مجلس من منبر مى‏روم و آن‏طور که شما مى‏خواهید، صحبت مى‏کنم، مى‏گویم آیت‏الله شریعتمدارى که در انقلاب اسلامى قلماً و قدماً خدمات بسیارى کرده‏اند، اخیراً متوجه شده‏اند که حزب خلق مسلمان مضر است و برخلاف مصلحت انقلاب اسلامى است. اصلًا انقلاب اسلامى یک حقیقت است و آن حقیقت، اسلام است. لذا آیت‏الله شریعتمدارى با مشورت امام و مصلحت‏بینى ایشان از حزب خلق مسلمان استعفا کرده و نوشته‏اند که این حزب مربوط به من نیست» ... چون در بیان مطلب احترام زیادى نسبت به ایشان بود، قدرى فکر کرد و گفت:«گمان نمى‏کنم امام این کار را بکند.»
گفتم: «من مى‏روم و مى‏گویم، اگر فرمود، این کار را مى‏کنم، آیا شما نیز بدون تردید این کار را مى‏کنید؟ گذشته از امام، آقاى گلپایگانى و آقاى نجفى هم هستند، آنها هم قطعاً مى‏آیند.» باز متحیر ماند، ولى بعد گفت: «خیلى خوب، بروید و به امام بگویید. ببینید امام حاضر است، یا نه؟ اگر حاضر است، این کار را بکنید.»
براى سومین بار آمدم خدمت امام و گفتم: «آقاى شریعتمدارى، با این وعده که من به او دادم و گفتم به منبر مى‏روم و آنطور که بخواهید صحبت مى‏کنم، موافقند؛ اما نگران هستند که شما با این امر موافقت نکنید. آیا شما موافق هستید؟» امام فرمود: بله انقلاب اسلامى و حفظ عز اسلام و کوتاه کردن دست اجانب، آنقدر براى من مهم است که با این طرح حتماً موافقت دارم و در مجلس هم شرکت مى‏کنم؛ مى‏آیم و مى‏نشینم. آنچه را هم که خود ایشان بخواهد و شما مصلحت مى‏دانید، در منبر بگویید.
براى بار سوم به منزل آقاى شریعتمدارى رفتم و موافقت امام را به ایشان اعلام کردم. گفتم: «خوب، بنا شد که شما متنى را امشب خودتان بنویسید، فردا بیاییم ببینیم اگر نواقصى داشت تکمیل کنیم و بعد ببریم به امام بدهیم. اگر ایشان موافقت کرد، امضاء کنیم و سپس مجلس را تشکیل دهیم». گفت: «بله، بد نیست، موافقت مى‏کنم؛ اما یک شرط دارد. من باید امشب با بعضى از رفقا مشورت کنم. بدون مشورت، قول قطعى نمى‏دهم. امشب براى من شب مشورت باشد. من متن را مى‏نویسم. اگر مشورت، درست درآمد و خصوصیاتى علاوه شد؛ آن وقت فردا صبح اینجا بیایید که تکمیل کنیم.»
مطلب را تقریباً تمام شده تلقى کردم. از منزل آقاى شریعتمدارى بیرون آمدم و به منزل امام رفتم ... گفتم: تقریباً قبول کرده، ولى گفته است باید امشب روى این مطلب مشورت کنم؛ هم راجع به اصل قضیه، و هم راجع به بعضى از کمبودهاى احتمالى. من مشورت مى‏کنم، شما هم فردا صبح بیایید و نتیجه را به امام بگویید. امام فرمود: خیلى خوب، امشب قم بمانید و فردا صبح بروید.
فردا صبح که نزد آقاى شریعتمدارى رفتم ایشان گفت: «رفقاى من موافقت نکردند و گفتند هم در قم و هم در آذربایجان حیثیت افراد بسیارى از بین مى‏رود؛ ضربه بزرگى هم به شما مى‏خورد؛ نباید اصلًا پیرامون این مطلب فکر کنید! بنابراین من آن نوشته را نمى‏نویسم.»
به منزل امام برگشتم و مطالب را به ایشان عرض کردم. امام متأثر شد. بعد هم پیشامدها آن شد که همه مى‏دانند. 30
اما با وجود این اقدامات و عنایات حضرت امام، آقاى شریعتمدارى به مخالفت خود با امام و انقلاب ادامه داد و در نهایت حکم عزل وى از مرجعیت نیز صادر گردید.
این بود خلاصه‏اى از سیره حضرت امام در خصوص حفظ حرمت و احترام مرجعیت شیعه. و این روش و منش در طول دوران مدیریت حضرت امام پس از پیروزى انقلاب موارد و شواهد متعدد دارد. امید آنکه بتوانیم از سیره این بزرگوار درس گرفته و ره توشه راهمان باشد. خداوند او را در جوار رحمت متنعم گرداند و ما را رهرو واقعى او قرار دهد.
پى‏نوشتها:
1. صحیفه امام، ج 3، ص 298- 300.
2. زندگى‏نامه سیاسى امام خمینى، ص 130.
3. صحیفه امام، جلد 3، ص 244.
4. دیوان امام، ص 278.
5. مجله حوزه، شماره 43.
6. مصاحبه محمد حسنین هیکل با امام، روزنامه کیهان، 2/12/57.
7. پابه پاى آفتاب، ج 4، ص 302.
8. صحیفه امام، ج 18، ص 248.
9. مجله حضور، شماره 10.
10. صحیفه امام، ج 1، ص 24- 25.
11. مرحوم آیت‏الله سیدمحمدباقر سلطانى طباطبایى، مجله حوزه شماره 43- 44.
12. برداشت‏هایى از سیره امام خمینى، ج 5، ص 15.
13. حجت‏الاسلام والمسلمین محسنى ملایرى، پابه‏پاى آفتاب، ج 4، ص 54.
14. مجله آینه سازان، شماره 182.
15. مجله حوزه شماره 43.
16. همان.
17. پابه‏پاى آفتاب، ج 2، ص 319.
18. مجله حوزه، شماره 32.
19. در آیینه خاطره‏ها، ص 101.
20. پابه‏پاى آفتاب، ج 4، ص 160.
21. پابه‏پاى آفتاب، ج 4، ص 57.
22. برداشتهایى از سیره امام خمینى، ج 5، ص 38.
23. مرحوم آیت‏الله العظمى گلپایگانى پس از دستگیرى امام، همراه دیگر علما و مراجع که به عنوان اعتراض به تهران هجرت کرده بودند نرفتند و در قم ماندند.
24. صحیفه امام، ج 1، ص 305 الى 308.
25. سرگذشتهاى ویژه از زندگى امام خمینى، ج 5، ص 42.
26. برداشتهایى از سیره امام خمینى، ج 5، ص 59.
27. همان، ص 54.
28. همان، ص 60.
29. صحیفه امام ،ج11،ص 174 .
30. صحیفه امام، جلد 11، ص 170 الى 173.

انتهای پیام

اخبار مرتبط

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.