* آیت الله سید محمد غروی: در مجامع علمی این پژوهشگاه به عنوان پژوهشگاه سیاسی تلقی نمی‎شود/ * حجت الاسلام والمسلمین حسن‌آقانظری: رسالت ما تحول در علوم انسانی است/ * دکتر عبدالله توکلی: مهمترین رسالت ما تولید علم انسانی اسلامی است/ * دکترمنصور داداش‎نژاد: پژوهشگاه از مؤسساتِ مولود انقلاب اسلامی است

اخبار مرتبط

به گزارش جماران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه یکی از پژوهشگاه های زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران است. زمینه های پژوهشی پژوهشگاه در قالب 11 گروه پژوهشی سازماندهی شده است که بر بازنگری و اسلامی سازی علوم انسانی متمرکز می باشند

تاریخچه

 - پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در سال 1361 با نام اولیه «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه» و به منظور اجرای طرح مقدماتی «بازسازی علوم ‌انسانی» تأسیس شد. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم این طرح را در پی درخواست ستاد انقلاب فرهنگی تهیه کرد و پس از تصویب ستاد، طرح به تأیید حضرت امام خمینی(ره) رسید.

 - در سال 1369 و در پی یک دوره فعالیت، «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه» رسماً به عنوان یکی از نهادهای همکار با «سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها» (سمت) در آمد.

 - در سال 1377 پس از 9 سال همکاری نزدیک با سازمان سمت، با تصویب شورای گسترش آموزش عالی با نام «پژوهشکده حوزه و دانشگاه» و به عنوان یکی از مراکز آموزش عالی پژوهشی کشور، به جمع مؤسسات زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پیوست.

 - در سال 1382 «پژوهشکده» به «مؤسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه» ارتقاﺀ یافت.

 - درسال 1383 نیز به پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تبدیل شد.

بیانیه ماموریت

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در سال1404در میان کشور‌های اسلامی به قطب علمی در حوزه علوم انسانی– اسلامی تبدیل خواهد شد(چشم‌انداز بیست ساله پژوهشگاه)

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مرکزی است پژوهشی - آموزشی و بر این باور است که شناخت انسان و ارزش های انسانی از مهم ترین مبانی تمدن های بشری و تمدن اسلامی است. با این باور فلسفه حیات پژوهشگاه چنین است:

«نظریه پردازی در مناسبات دین و علوم انسانی وتوسعه مرزهای علوم انسانی ـ اسلامی و بومی »

پژوهشگاه با همه توان می کوشد در آفاق جهانی، قطب علمی در حوزه علوم انسانی ـ اسلامی باشد.

پژوهشگاه بیش از همگان در برابر اصحاب دانشگاه و حوزه احساس تعهد دارد و نیز از برآوردن نیازهای مجموعه نظام و جامعه اسلامی سر بر نمی تابد.

 پژوهشگاه بر آنست تا در دو دهه پیش رو، با بهره گیری از توان دانشیان حوزه و دانشگاه، بانظر داشت به معارف اهل بیت(علیهم السلام) در نظریه‌پردازی گام هایی بلند بردارد و تصویری درخور از خود بنمایاند.

پژوهشگاه از روش ها و ابزارهای نو در قلمرو پژوهش و فرآوری اطلاعات، بیشترین بهره را خواهد برد تاژرفای دانش را با پهنای فناوری پیوند زند.

پژوهشگاه روح اخلاق، معنویت وتعهد را در همراهان و همدلان خود می گسترد تا ضمن حفظ محققان و کارکنان، توان علمی و مهارتی ایشان در پرتو معرفت بالنده تر شود.

پژوهشگاه دستاوردهای معرفتی خود را به هرگونه ممکن و مناسب، از کتاب، مقاله، خدمات پژوهشی، آموزشی و مشاوره ای و جز آن، در دسترس خواهندگان و پژوهندگان می نهد.

اهداف

 اولین و مهم ترین هدف پژوهشگاه، پژوهش است. پژوهش محور اصلی تمام فعالیت های پژوهشگاه است و بقیه فعالیت ها در راستای پژوهش ساماندهی و انجام می پذیرند. برای اهداف پژوهشی موارد ذیل مطرح می باشد:

• نظریه پردازی در حوزه مناسبات دین و علوم انسانی؛

• استخراج دیدگاه های اسلامی در موضوعات و مسائل علوم انسانی؛

• بومی سازی علوم انسانی با توجه به فرهنگ ایرانی و اسلامی؛

• نظریه پردازی و توسعه مرزهای علوم اسلامی با رویکرد نوین؛

• گره گشایی از مشکلات نظام با توجه به دیدگاه های اسلامی؛

 دومین هدف پژوهشگاه، آموزش است. منظور از آن نیز برگزاری تحصیلات تکمیلی در دوره های کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی است. آموزش در خدمت پژوهش بوده و در اصطلاح «پژوهش محور» است و تحقق اهداف آموزشی، به تحقق اهداف پژوهشی کمک شایان توجهی خواهد نمود. برای اهداف آموزشی موارد ذیل مطرح است:

• توسعه رشته های آموزشی میان رشته ای متناسب با رسالت پژوهشگاه؛

• تامین نیروی انسانی مورد نیاز پژوهشگاه (محققان و کادر مدیریتی)؛

• تربیت نیروی انسانی مناسب برای ترویج و گسترش رسالت پژوهشگاه؛

سومین هدف به منظور تحقق ماموریت پژوهشگاه در ایجاد و تقویت روحیه برونگرائی در پژوهشگاه و محصولات آن است. بدین منظور اهداف فرهنگی پژوهشگاه بر ترویج، تحکیم و نهادینه سازی دیدگاه های اسلامی در الف) نهادهای سیاستگذاری کشور، ب) مراکز آموزشی و پرورشی و ج) نهادهای فرهنگی، مورد نظر می باشد.

نشریات پژوهشگاه

1. فصلنامه علمی ـ پژوهشی « روش شناسی علم انسانی»

 2. دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی «جستارهای اقتصادی ایران»

3. دو فصلنامه علمی ـ پژوهشی «تربیت اسلامی»

4. دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی« مطالعات اسلام و روان شناسی»

5. دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی «اسلام و مطالعات علوم اجتماعی»

6. دوفصلنامه علمی ـ تخصصی «اسلام و مدیریت»


حجت الاسلام غروی

آیت الله سید محمد غروی: به دنبال بازسازی علوم انسانی هستیم سیاست زده نیستیم

عضو جامعه مدرسین و مدیر پژوهشکده علوم رفتاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با اشاره به پیشینه تاریخی و اهداف این پژوهشگاه از فعالیتهای پژوهشکده علوم رفتاری سخن به میان آورد.

در ابتدا از سابقه و ضرورت تأسیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه مطالبی بیان بفرمایید.

تأسیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به سال‎ 1361 تحت عنوان دفتر همکاری حوزه و دانشگاه بازمی‎گردد. به دنبال بستن دانشگاه‎ها و مسئلة انقلاب فرهنگی، برخی از مسئولین با نظر ستاد انقلاب فرهنگی اقدام به تأسیس این پژوهشگاه کردند و یکسری متون درسی برای اسلامی کردن علوم دانشگاهی تدوین کردند. بیشتر علوم انسانی مورد نقاش و اختلاف‎نظر بود. بعضی از اعضای ستاد انقلاب فرهنگی بر این نظر بودند که علوم انسانی مانند سایر علوم باید راه خودش را پیش ببرد. در مقابل عده‎ای خلاف این نظر را داشتند. به هر ترتیب این اختلاف‌نظر را به حضرت امام منتقل کردند. فرمایش ایشان بر این بود که در علوم انسانی باید کار خاصی صورت بگیرد و اشاره کردند به اینکه در قم به‎طور اجمال چنین ظرفیتی وجود دارد. این مسئله به جامعة مدرسین حوزة علمیه منتقل شد. برخی از اعضای جامعه در میان اعضای شورای انقلاب فرهنگی حضور داشتند و همین امر بازگو شد. بنا بود که طرحی در این رابطه آماده بشود. اولاً این کار در آن موقع بر عهدة مؤسسة در راه حق بود و در این رابطه مدیریت کار هم بر عهدة آیت‎الله مصباح یزدی گذاشته شد. کارها با برنامة خاصی شروع شد و حاصل آن این بود که تعدادی را از دانشگاهیان در ارتباط با علوم انسانی دعوت بشوند و تعدادی هم از فضلای حوزه در آن موقع به‎طور نسبی آشنا به علوم انسانی بودند. البته در آن موقع ظرفیت حوزویان که درگیر این امر شدند، ترکیبی از فضلای مؤسسة در راه حق و برخی بزرگان و فضلای بیرون از مؤسسه بودند. این کار عملاً شروع شد. البته دانشگاهیان هم کسانی که تمایل داشتند و متناسب برای این کار بودند، انتخاب شدند. در آن موقع حدود صد استاد دانشگاه دعوت شدند و بنا شد کار شروع بشود. در سه ماه اول در دانشگاه الزهرا تهران کار آغاز شد و در نُه ماه بعد بنا بود بحث‎های کلیدی در علوم انسانی آماده بشود و مورد بحث و گفت‎وگو قرار بگیرد و چند ماه هم برای جمع‎بندی مقرر بشود. در آن زمان این بحث با آنچه واقعیت داشت، محدودتر دیده می‎شد.

خود حضرتعالی از همان ابتدا حضور داشتید؟

 بله. حضور داشتم.

کار تا حدی پیش رفت و در آن موقع هر گروهی تقریباً سی جزوه با نقد و بررسی مطالب ارائه داد. برخی جزوات را دانشگاهیان طراحی کردند و برخی دیگر را حوزویان و برخی را مشترکاً. بعدها وقتی دانشگاه‎ها بازگشایی شدند، از این جزوات استفاده ‎شد.

 بعد از تهیه جزوهها چه کردید؟

اولین کاری که بعد از تدوین جزوات انجام دادیم، مکتب‎های روانشناسی و نقد آن‎ها در گروه روانشناسی بود. نسبتاً کار سنگینی بود و شش الی هفت مکتب اصلی روانشناسی در آن مجموعه مطرح شد و به نقد و بررسی قرار گرفت. بخش به بخش کارهایمان را به آیت‎‎الله مصباح یزدی می‎دادیم و واقعاً هم از نقطه نظرات ایشان استفاده می‎کردیم.

قرار بر این بود که کارها از نظر توسعه در سطح پایین‎تری ادامه پیدا کند؛ چون به هر حال دانشگاه‎ها از سال 1361 آغاز به کار کردند و طبیعتاً اساتید نمی‎توانستند به‎صورت تمام وقت درگیر این کارها بشوند. هر گروهی با پنج الی شش تن از اساتیدی که در آن موقع انتخاب شده بودند، با سازوکاری همکاری می‎کرد. کارها به همین منوال ادامه پیدا کرد. اما پشتیبانی‎ از سوی مسئولین صورت نمی‎گرفت. در واقع مسئولین چندان درگیر این مسائل نبودند و ضرورت آن را هم تشخیص نمی‎دادند. آیت‎الله خامنه‎ای، رهبر فعلی در آن موقع رئیس‎جمهور بود. در آن موقع ملاقاتی از سوی مجموعه با ایشان و مرحوم آیت‎الله هاشمی رفسنجانی صورت می‎گرفت. ایشان به برخی از شخصیت‎ها مانند دکتر احمدی توصیه می‎کردند که مجموعة همکاری حوزه و دانشگاه را تقویت کنند. ایشان هم مدتی مجموعه را تقویت کردند و پس از مدتی ارتباط مؤسسه سمت به‎طور کامل نمی‎توانست با دفتر همکاری برقرار باشد؛ چون اگر دفتر همکاری حوزه و دانشگاه می‎خواست زیر نظر سازمان سمت باشد، چندان نمی‎توانست برنامه‎های خودش را توسعه ببخشد. طبیعتاً رفته رفته دفتر همکاری به پژوهشکده توسعه پیدا کرد و بعد تبدیل به مؤسسه شد و سپس نام پژوهشگاه را با اضافة گروه‎های دیگر به خود گرفت.

در حال حاضر در پژوهشگاه سه پژوهشکده داریم: پژوهشکدة علوم اسلامی، پژوهشکدة علوم رفتاری و پژوهشکدة علوم اجتماعی. مجموعة ما در پژوهشکدة علوم رفتاری فعالیت دارد. این پژوهشکده در حال حاضر چهار گروه دارد: گروه روانشناسی، گروه علوم تربیتی، گروه فلسفة علوم انسانی، گروه خانواده. البته فعالیت گروه خانواده یک سال پیش آغاز شد.

هدف از تشکیل پژوهشگاه چه بود؟

هدف از تأسیس این پژوهشگاه، بازسازی علوم انسانی و تهیة متون و منابع درسی با رویکرد اسلامی و احیاناً تطبیقی و نظریه‎پردازی در این زمینه‎ها بوده و به نظرم بخش عمده‎ای از این اهداف تأمین شده است. البته نظریه‎پردازی در حال حاضر در گروه‎های مختلف هست، اما این نیاز به مقدمات قبلی دارد.

‎‎ تاکنون چه تعداد آثاری در پژوهشکدة علوم رفتاری تدوین و منتشر شدهاند؟ همچنین بفرمایید که چه طرحهایی برای آینده مدنظر دارید؟

اولین گروه در پژوهشکدة علوم رفتاری، گروه روانشناسی است. این گروه با همین هدفی که عرض کردم تاکنون 45 جلد عنوان کتاب تدوین کرده است. همة این کتب یا با نقد و بررسی است یا تطبیقی می‎باشد. به هر حال سعی شده که رویکرد‎ها اسلامی باشد. برای مثال طرح‎های گروه که در حال حاضر در دست انجام هستند عبارت‎اند از: نظریه‎های شخصیت، آسیب‎شناسی روانی با پیوست فرهنگی، روانشناسی نظامی، روانشناسی اعتیاد، فلسفة روانشناسی، سبک فرزند پروری با رویکرد اسلامی، درسنامة معرفت‎شناسی برای دانشجویان دورة کارشناسی، روش‎های نوین درمان‎های شناختی رفتاری، مراقب معنوی از بیماران، خانواده درمانی سیستمی بر اساس منابع اسلامی، مهارت‎های زناشویی بر اساس منابع اسلامی، الگوی شناختی رفتاری با رویکرد اسلامی در درمان اختلال وسواس، پرسشنامة شخصیت از دیدگاه اسلامی و ویژگی‎های روان‎سنجی و... . این طرح‎ها در دست گروه روانشناسی است و استارت بعضی از این طرح‎ها زده شده و برخی از آن‎ها انجام شده و برخی دیگر برای ارزیابی فرستاده شده است. در حال حاضر کتاب مدونی به صورت ترجمه دربارة فلسفة روانشناسی داریم، اما کتاب تألیفی جامع و مدونی در این باره نداریم. خود ما کتاب فلسفة روانشناسی را به همراه نقد ترجمه کرده‎ایم.

عناوین کتابها و طرحهای در دست انتشار گروه روانشناسی را نام ببرید.

طرح‎های در دست انتشار عبارت‎اند از: مشاورة پیش از ازدواج، شخصیت در بزرگ‎سالی، مبانی روانشناختی و تربیتی حجاب و عفاف، درمانگری و مشاورة چندبعدی معنوی، روانشناسی در قرآن جلد دوم، روانشناسی در قرآن و حدیث در دو جلد (دو هفته دیگر منتشر می‎شود.) بهداشت روانی با نگرش منابع اسلامی (کتاب درسی)، نقش زن و مرد در خانواده با رویکرد اسلامی، رشد با نگرش اسلامی در دو جلد، مکتب‎های روانشناسی و نقد آن‎ها در دو جلد، روانشناسی اجتماعی با نگرش منابع اسلامی، منابع نظری و روان‎سنجی،  مبانی نظری مقیاس‎های دینی، درآمدی بر روانشناسی دین.

دو فصلنامه در روانشناسی و علوم تربیتی داریم. دوره‎ای در مقطع کارشناسی ارشد مشاوره و سه دوره آموزش مشاوره در سطح دکتری داشتیم. نشست‎ها و سمینارهای مختلفی داشته‎ایم و به‎خصوص دانشکدة علوم تربیتی همکاری گسترده‎ای با دستگاه‎های اجرایی، از جمله وزارت آموزش و پرورش، دانشگاه فرهنگیان، کمسیون تعلیم و تربیت شورای عالی انقلاب فرهنگی، کمیتة تعلیم و تربیت شورای تحول متون درسی و.... .

به غیر از گروه روانشناسی گروههای دیگر این پژوهشکده را معرفی بفرمایید و ضرورت ایجاد آنها را ذکر کنید.

یکی از رشته‎هایی که ضرورت آن تشخیص داده شد، فلسفة علوم انسانی است که در همین دانشکده فعالیت دارد. این گروه یا رشته از سال 1384 فعالیت خودش را شروع کرده است. هدف آن توسعة مباحث علوم انسانی، به‎طور عام و بحث علوم انسانی اسلامی به‎طور خاص و تولید مبانی علوم انسانی اسلامی است. مسئولین مربوطه مسائل مختلفی برای این گروه در نظر گرفته‎اند: مرحلة اول بسترسازی برای تمهید شرایط لازم برای ایجاد احساس نیاز به پارادایم‎های جدید و نیز پذیرش آن و نهایتاً نظریه‎پردازی و متدسازی در قالب پارادایم‎های جدیدی که با جنبه‎های اسلامی همراه است؛ مرحلة دوم تلاش در راستای ارائة مدلی معقول و کامل به منظور تولید علوم انسانی است؛ مرحلة سوم نظریه‎پردازی است.

کارهای خوبی در همین راستا صورت گرفته است و ارتباطات خوبی با مراکز علمی ایجاد شده و مجلة بسیار خوبی دارد که تقریباً می‎توان گفت در کشور این مجله بی‎نظیر است.

گروه دیگری که احساس کردیم ضرورت دارد در پژوهشکده ایجاد بشود، گروه خانواده است که سال قبل به دیگر گروه‎ها اضافه شد. انصافاً پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ظرفیت خوبی در خدمت این گروه قرار داد. الان مشاوره‎های خوبی در زمینة خانواده داریم و کارگروه‎های خوبی در این گروه فعالیت می‎کنند. از طرفی کلاس‎های آموزشی متعددی در این رابطه گذاشته شده که به نظرم بعداً می‎تواند خیلی مؤثر و مفید واقع بشوند. در واقع برخی از دوستان پژوهشکده احساس کردند که در زمینة خانواده خلأهای علمی وجود دارد که با ایجاد گروه اختصاصی در این زمینه در صدد رفع آن نیاز برآمدند. البته منوط به این بود که مسئولین وزارت علوم تسهیلات و امکانات بیشتری فراهم کنند تا بتوانیم اعضای هیئت‎علمی در این زمینه داشته باشیم. چون به هر حال اگر بخواهد کار انجام بگیرد حتماً به این امکانات نیاز دارد.

در پایان بفرمایید که آیا در گزینش افراد مسائل جناحی و گرایشهای سیاسی آنها را لحاظ میکنید؟

کسانی که با ما همکاری می‎کنند باید دو منظوره باشند؛ یعنی هم به علوم مرتبط مسلط باشند و هم فضل حوزوی داشته باشد. چون به تجربه برای ما ثابت شده است که اگر کار یک‎منظوره باشد، به خوبی پیش نمی‎رود. به همین خاطر کار مقداری سخت است. ما معمولاً اساتیدی که در اینجا کار می‎کنند و عضو هیئت‎علمی هستند، هم اطلاعاتی در این زمینه تخصصی خودشان مانند روانشناسی، فلسفة علوم انسانی و... دارند در عین حال از فضلای حوزه به شمار می‎آیند. چون هم باید بتوانند با ادبیات این علوم مرتبط بشوند و از طرف دیگر بتوانند از منابع اسلامی خودمان استفاده کنند و آن هم بر اساس روش صحیح اجتهادی مسائل را منتقل نمایند. در نتیجه کار سختی در پیش دارند. این‎طور نیست که بتوانیم سفارش کارها را به هر کسی بسپاریم؛ اعم از حوزوی و غیر حوزوی! طبیعتاً در این راستا نیروها زیاد نیستند. البته امروزه حوزة علمیة ما حوزة پُررونقی است. دست‎کم که اطلاع نسبتاً فراگیری از حوزة علمیه دارم، افراد بسیار فاضلی در حوزه وجود دارند که تحصیلات خوبی هم در زمینه‎های مختلف و مرتبط داشته‎اند. کارهای تحقیقاتی خوبی هم انجام داده‎اند که امیدواریم ان‎شاءالله مدیریت حوزه همایش و نمایشگاه حوزویان در این رابطه تشکیل بدهد تا روشن کنند آیا حوزه سکولار هست یا اینکه این اصطلاح توهمی برای کسانی است که در حوزة علمیه نیستند و احیاناً دیگران آن‎ها را ساپورت می‎کنند. بنابراین چون کار ما دشوار است ظرافت‎های خاص خودش را دارد. بحمدالله علی‎رغم اینکه این پژوهشگاه پایبند به نظام است، سیاست‎زده نیست و این مسئلة مهمی است. عملاً خود ما در این رابطه نقش داشته‎ایم. در پژوهشگاه افرادی با گرایش‎های مختلفی فعالیت دارند؛ اما همگی پایبند به چارچوب اولیه هستند. همگی باور دارند که باید با رویکرد اسلامی فعالیت‎های خودشان را پیش ببرند. بسیاری از افرادی که به این پژوهشگاه آمده‎اند از نظر فکری متعادل شده‎اند. در پژوهشگاه این مسئله را تحمل نمی‎کنیم که کسی کار سیاسی را بر کار تحقیقاتی و علمی ترجیح بدهد. خود پژوهشگاه چنین رویکردی را پس می‎زند و لذا در مجامع علمی این پژوهشگاه به عنوان پژوهشگاه سیاسی تلقی نمی‎شود؛ بلکه به عنوان پژوهشگاه علمی و پژوهشی تلقی می‎شود.


IMG09101317

حجت الاسلام والمسلمین حسنآقانظری: رسالت ما تحول در علوم انسانی است

رئیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در این گفتوگوجایگاه پژوهشگاه در عرصههای علمی و آموزشی کشور، تاثیر مرحوم دکتر احمدی در علوم اسلامی و برنامه پژوهشگاه در تدوین متون درسی را تشریح کرد.

عملکرد  پژوهشگاه را چگونه ارزیابی میکنید؟

در پژوهشگاه حدود یازده گروه علمی داریم و به‌اندازۀ توانمان کار کردیم؛ هر چند ادعای کارآمدی مطلق را نداریم. در راهی که انتخاب کردیم، به تدریج موفق هم بوده‎ایم. می‎توانیم روی مسیری که انتخاب کردیم از نظر نیروی انسانی سرمایه‎گذاری نماییم. کتاب‎هایی که در همین پژوهشگاه چاپ و منتشر شده‎اند، روانۀ حوزۀ علمیه کرده‎ایم و حوزویان ما تا حدود زیادی با علوم انسانی جدید در رشته‎های مختلف حقوق، اقتصاد، علوم تربیتی، روانشناسی، فلسفۀ علوم انسانی و... آشنا شده‎ا‎ند.

برای قضاوت در باب کیفیت عملکرد پژوهشگاه باید به آثار منتشر شده آن مراجعه کرد؛ یعنی محصول پژوهشگاه را در نظر بگیرد. حقوق‎دانان می‎توانند به کتاب‎های حقوقی پژوهشگاه مراجعه کنند و قضاوت علمی در این زمینه داشته باشند و بررسی کنند که پژوهشگاه تا چه اندازه توانسته است نیاز علمی حقوقی جامعه را تأمین کند.

به هر حال به مقداری که توان داشتیم کارهایی انجام داده‎ایم. اما این‎طور نبوده که در سطح کشور فقط این پژوهشگاه در زمینۀ علوم انسانی کار کرده باشد. مراکز مختلف دیگری هم در این زمینه کارهایی کرده‎اند. برای مثال قدر مرحوم دکتر احمدی مجهول است. ایشان برای علوم انسانی حق بسیار زیادی بر گردن جامعۀ علمی کشور دارد. سابقاً اساتید علوم انسانی هر کسی جداگانه برای خودش کار می‎کردند. یا کتابی را تألیف یا ترجمه می‎کردند و کمتر کسی، دیگری را می‎شناخت. مرحوم دکتر احمدی با تلاش شبانه‎روزی سازمان سمت را تأسیس کرد و اساتید علوم انسانی را یک یک شناسایی نمود. با همۀ اساتید علوم انسانی که دست به قلم بودند، با سلایق متفاوتی که داشتند، ارتباط داشت و دستاوردهایشان را به چاپ رساند و در دانشگاه‎های مختلف عرضه کرد. امروزه سمت به عنوان ناشر صرف نیست، بلکه به عنوان مرکز علمی است که نیازهای علوم انسانی را تا حد زیادی تأمین می‎کند. در این مرکز بیش از دو هزار کتاب در زمینۀ علوم انسانی چاپ و منتشر شده و این آمار بسیار ارزنده‎ای است. بنابراین به غیر از پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سازمان سمت هم در زمینۀ علوم انسانی فعال بوده است. در مرتبۀ پایین‎تر مراکز علمی و پژوهشی زیاد دیگری هستند که در زمینۀ علوم انسانی فعال‎اند و آثار متعددی را منتشر کرده‎اند.

شما در چه سالی ریاست پژوهشگاه حوزه و دانشگاه را بر عهده گرفتید و تا قبل از آن در کجا اشتغال داشتید؟

بنده در سال‎های‎ 1373 به بعد مدیرگروه اقتصادِ بودم. پس از چند سال، یعنی از سال 1389 مدیریت پژوهشکدۀ اقتصاد و علوم سیاسی را بر عهده گرفتم. از نیمۀ سال 1393 رئیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه شدم. از وقتی رئیس پژوهشگاه شدم، روی سرفصل‎های اعلام شده توسط وزارت علوم بیشتر تمرکز کردم. با انتشارات سمت و با خود مرحوم دکتر احمدی همکاری‎هایی در این زمینه داشتیم و تمرکز خود را روی سرفصل‎ها گذاشتیم.

در صحبتهای خود به مرحوم دکتر احمدی اشاره کردید. ضمن توصیف شخصیت ایشان بفرمایید که نوع همکاری شما با ایشان چگونه بوده است؟

مرحوم دکتر احمدی خدمات فراوانی به پژوهشگاه حوزه و دانشگاه داشت. اگر زحمات و تشویق‎های ایشان نبود، ما هم در این پژوهشگاه نبودیم. اگر مرحوم دکتر احمدی نبود، تربیت مدرس در شاخه‎های علوم انسانی هم نمی‎بود. اگر ایشان نبود، دانشگاه قم وضعیت فعلی را نداشت. این بخشی از زحمات دکتر احمدی است که بنده و شما از آن اطلاع داریم. ایشان با دانشگاه‎ها و مراکز علمی خارج از کشور هم ارتباط داشت. آثار فارسی را به زبان‎های مختلف ترجمه می‎کرد و به کشورهای مختلف، از قبیل کشورهای همسایه مثل عراق می‎فرستاد. با مراکز علمی کشورهای روسیه ارتباط داشت. این‎ها نشان می‎دهد که زحمات ایشان در زمینۀ علوم انسانی و نشر معارف اسلامی انسانی، محدود به داخل کشور نبود. کتاب‎هایی در زمینۀ علوم انسانی منتشر شده‎اند که برای اساتید حوزۀ علوم انسانی در رشته‎های مختلف کارآمد هستند.

اقدامات مهم دورۀ ریاست خودتان در پژوهشگاه را برشمارید.

وقتی بر سرکار آمدم و ریاست پژوهشگاه را بر عهده گرفتم، سعی کردم حوزۀ پژوهش را جهت ببخشم. به هر حال رسالت این پژوهشگاه ایجاد تحول در علوم انسانی است. به همین خاطر در این سال‎ها روی سرفصل‎ها متمرکز شده‎ایم. امروزه نیاز بارز ما در حوزۀ علوم انسانی و برای تحول آن، تدوین سرفصل‎ها است تا اساتید به هنگام تدریس سرگردان نباشند. همچنین برای پژوهش‎های زیر ساختی، درخواست‎های بیرونی را گستردش دادیم. برای اینکه نشان بدهیم که این مسئله نیاز ما است، تقاضاها را بیشتر کردیم؛ چون تا نیاز نباشد، تقاضا هم وجود ندارد و تقاضا هم ناشی از نیاز است. نیازها به دو صورت آشکار می‎شوند. گاهی خودمان تشخص می‎دهیم که فلان مسئله نیاز است و در این باب اثری را تدوین می‎کنیم. گاهی از بیرون تقاضا می‎شود که در باب فلان مسئله، پژوهشی صورت بگیرد. بر همین اساس شرایطی را فراهم کردم تا تقاضاهای بیرونی پدید بیایند. با تلاش همۀ همکاران توانستیم برنامۀ پنج سالۀ خود را در وزارت علوم تصویب کنیم و بر اساس همان برنامه پژوهش‎های لازم را دنبال نماییم.  55درصد برنامۀ ما تدوین و تمرکز روی سرفصل‎ها است. باقی فعالیت‎های ما روی این موضوع صرف می‎شود که برنامه‎های زیرساختی و بنیادی ما در علوم انسانی باید تقاضا محور باشد.

بخشهای مختلف پژوهشگاه را معرفی کنید و اینکه این پژوهشگاه چند کارگروه علمی دارد؟

در پژوهشگاه سه پژوهشکده داریم: پژوهشکدۀ علوم اسلامی گروه حقوق، گروه فلسفه و کلام، گروه تاریخ و گروه علوم قرآنی را تحت پوشش قرار می‎دهد؛ پژوهشکدۀ علوم اجتماعی گروه مدیریت، گروه جامعه‎شناسی، گروه اقتصاد و گروه علوم سیاسی را تحت پوشش قرار می‎دهد؛ پژوهشکدۀ علوم رفتاری گروه روانشناسی، گروه علوم تربیتی، گروه فلسفۀ علوم انسانی را تحت پوشش قرار می‎دهد. اخیراً هم گروهی با نام خانواده تأسیس کردیم که وابسته به گروه روانشناسی است. کار این گروه بر خدمات مشاوره‎ای تمرکز دارد. این گروه رفته رفته پژوهش‎های خود را روی مسائل مختلف آغاز می‎کند.

آیا سیاستهای پژوهشگاه را وزارت علوم تعیین میکند یا شورای عالی حوزههای علمیه؟

پژوهشگاه به خاطر اینکه از بودجۀ وزارت علوم استفاده می‎کند، قوانین این وزارتخانه بر آن حاکم است. با این حال نیازهای علمی و پژوهشی حوزه را هم تأمین می‎کنیم.

عمدهترین و اصلیترین رسالت شما در پژوهشگاه چیست؟

وزارت علوم از طریق شورای تحول سرفصل‎هایی برای رشته‎ها اعلام می‎کند که برخی از این سرفصل‎ها بار اسلامی دارند و مزیت نسبی ما در این قبیل سرفصل‎ها است. شاید برای هر رشته علوم انسانی، 20 واحد از 130 واحد بار اسلامی دارند. مشکل اغلب اساتید الان این است که متن آماده برای تدریس این سرفصل‎ها ندارند. کتاب‎های کمک‎درسی دارند، اما کتاب‎هایی که هدف اصلی‎شان، سرفصل‎های تعیین شده از سوی وزارت علوم باشد، در دسترسشان نیست. در پی این هستیم که کتاب‎هایی را تدوین کنیم تا سرفصل‎های تعیین شده را داشته باشند تا اساتید در تدریس سرفصل‎های تعیین شده سرگردان نباشند. به همین خاطر اسم این پژوهشگاه را حوزه و دانشگاه گذاشتیم. چون از طرفی بار اسلامی دارد و از طرف دیگر در مباحث علمی و دانشگاهی ورود پیدا می‎کند. عموم کسانی که در پژوهشگاه مشغول پژوهش هستند، هم تحصیلات حوزوی دارند و هم دانشگاهی. تا بتوانند مطالبی در این زمینه بنویسند.

آیا از ظرفیت علمی دانشگاهی هم استفاده میکنید؟

بله از ظرفیت نیروهای دانشگاهی در این زمینه بسیار و در سطح وسیعی استفاده می‎کنیم. با نیروهای مختلف قرارداد می‎بندیم و از ظرفیت علمی آن‌ها استفاده می‎کنیم.

مهمترین دغدغه شما در دوران ریاست پژوهشگاه چه بوده است؟

 امری که بسیار روی آن پافشاری داریم، این است که مراکز علمی و پژوهشی را با آن نیازی که روی زمین مانده هماهنگ و تلفیق کنیم. نباید ذهنی کار کنیم؛ بلکه عینی و واقعی کارهای را پیش ببریم. ذهنی کار کردن باعث می‎شود که عقب بمانیم. اگر همراه با نیاز واقعی کار کنیم، یک گام به جلو می‎رویم. ذهنی محض کار کردن هم در مراکز آموزشی برایمان مشکلاتی ایجاد می‎کند و هم هزینه‎هایمان را هدر می‎دهد و کارآمدی لازم را سلب می‎کند.

آیا در کار شما موازیکاری هم صورت میگیرد؟

در زیر آسمان قم که چند کیلومتر هم بیشتر نیست، مراکز علمی پژوهشی زیادی داریم و موازی‎کاری فراوانی صورت می‎گیرد. کارهای تکراری زیادی انجام می‎شود و هزینه‎های گزافی صرف می‎گردد. اصلاً در همین مسئله می‎توان رسالۀ دکتری نوشت و به آسیب‎شناسی این پدیده پرداخت. کارهایی ضروری زیادی روی زمین مانده که کسی سراغ آن‎ها نمی‎رود و بالعکس کارهای غیرضروری زیادی هست که مراکز مختلف فقط آن‎ها را تکرار می‎کنند. امروزه به هر کوچه در مرکز شهر که وارد بشوید، تابلوهای مرکز تحقیقاتی و موسسۀ علمی و... می‎بینید! برنامۀ کلانی هم برای این پدیده در دست نداریم. البته شاید بسیاری از این مراکز و مؤسسات از دولت بودجه نمی‎گیرند؛ اما به هر حال از کمک‎های مردمی تأمین می‎شوند و باید برای این همه تعدد و تکثر مراکز و مؤسسات علمی و تحقیقاتی در قم فکر و طرح اساسی داشته باشیم. البته امروزه بسیاری از این مؤسسات دیگر از دولت بودجه و کمکی دریافت نمی‎کنند؛ اما به هر حال نفس این قبیل فعالیت‎ها و موازی‎کاری‎ها باعث از بین رفتن منابع و نیروهای انسانی می‎شود. از طرف دیگر بسیاری از نیازها روی زمین می‎مانند و به آن‎ها رسیدگی نمی‎شود.

راهکار شما برای جلوگیری از این قبیل موازیکاریها و تکرار مکررات کارهای پژوهشی چیست؟

ما باید فعالیت خودمان را طبق برنامۀ جامع پیش ببریم. طبق آن برنامه می‎توانیم تا حدودی جلوی این موازی‎کاری‎ها و هدر رفتن نیروها و استعدادها را بگیریم. حوزه می‎تواند این طرح را دنبال کند و طلبه‎ها را پس از تحصیل دروس خارج تشویق به برگشتن به شهرستان خود کند. طلبه‎ها هم می‎توانند در شهرستان خود هم تدریس خودشان را داشته باشند و هم به عنوان روحانی در میان مردم باشند. ممکن است کسی بخواهد در حوزه بماند و فقط کار فقهی انجام بدهد. باید در برنامه جامع هم روی این مسئله کاری صورت بگیرد. همچنین می‎توانند مراکز و مؤسسات مختلف علمی پژوهشی را تشویق کنند تا ذیل برنامۀ جامع فعالیت نمایند. این طرح بدون اجبار و رضایت کامل خود مراکز و مؤسسات امکان‎پذیر است. نیروهای طلبه و خود مؤسسات با هماهنگی می‎توانند دریابند که چه کاری در دست تدوین است و از موازی‎کاری و کارهای تکراری در آن زمینه پرهیز کنند. بعضی از کتب فقهی ما که بسیار ارزشمند هم هستند، هنوز خطی باقی مانده‎اند. مؤسسات می‎توانند روی همان کتاب کار شایسته‎ای انجام بدهند. تکرار کارها، علاوه بر هدر دادن منابع، نیروهای انسانی را هم بی‎انگیزه می‎کند.

شما ببیند روی کتاب جواهر چندین مرکز و مؤسسه از قبیل، دفتر تبلیغات اسلامی، جامعه مدرسین، دائره‌المعارف و... کار کرده‎اند. هر کدام هم به طرق مختلفی این اثر را چاپ کردند، اما وقتی به هر کدام مراجعه می‎کنیم، می‎بینیم که این اثر آن چنان که باید و شاید برای فهم طلبه‎ها آسان‎تر نشده است.

پژوهشگران باید چه ویژگیهایی داشته باشند تا بتوانند با شما همکاری کنند؟

پژوهشگران باید توان علمی بالایی داشته باشند تا ما بتوانیم آثار آنان را چاپ کنیم. البته در قراردادها سرفصل‎هایی برای پژوهش آنان تعیین می‎کنیم. برای حق‎الزحمات هم تابع قانون مصوب هستیم. هیئت‎امنای پژوهشگاه در وزارت علوم سقفی را برای پرداخت تعیین می‎کنند و ما هم تابع مصوبات آن هستیم.

به غیر از انتشارات سمت با کدام مراکز علمی ارتباط و همکاری علمی دارید؟

با مراکز علمی دیگر هم ارتباط و همکاری علمی داریم. برای مثال با بنیاد پژوهش‎های آستان قدس همکاری داریم. این نهاد بعضی از پژوهش‎ها ما را چاپ و منتشر می‎کند. با دانشگاه‎هایی مانند دانشگاه علامه طباطبایی هم ارتباط و همکاری علمی داریم. به هر حال برای برخی از دانشگاه‎ها باید متناسب با سرفصل‎ها آثاری را تدوین کنیم و بخشی از این کار بر عهدۀ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. برای این منظور از پژوهشگران و اساتید بیرون استفادۀ بسیاری داشته‎ایم.

در پایان اگر نکتۀ خاصی باقی مانده، آن را به عنوان حُسن ختام گفتوگو بیان بفرمایید.

پس از پیروزی انقلاب، مسئلۀ انقلاب فرهنگی مطرح شد و این انقلاب فرهنگی هم الزامات خودش را داشت. به نظرم پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در حد توان خودش توانسته‎ است در این راستا خدماتی را ارائه کند. ما خود را مدیون انقلاب می‎دانیم و چون بخشی از نیازهای جامعۀ انقلابی ما در تحول علوم انسانی رفع می‎شود، سعی کردیم و می‎کنیم که آثاری و پژوهش‎هایی برای این منظور تألیف و تدوین کنیم.


Untitled-1

دکتر عبدالله توکلی: مهمترین رسالت ما تولید علم انسانی اسلامی است

قائم مقام و معاون پژوهشی و فناوری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ساختار پژوهشگاه و مدیریتهای تحت پوشش این معاونت را مورد توجه و ارزیابی قرار داد.

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بر اساس چه طرحی تاسیس شد؟

در واقع پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بر اساس ایدة  که حضرت امام رضوان‌الله تعالی علیه در خصوص همکاری حوزه و دانشگاه داشتند شکل گرفت و از سال 1361 سیر تطوری خود را به این شکل که امروزه می‌بینید طی کرد. حوزه تمرکز این فعالیت که به‌نوعی فلسفه وجودی پژوهشگاه تلقی می‌شود و در اساسنامة ما مهم‌ترین رسالت این پژوهشگاه به شمار می‌آید، علم انسانی اسلامی است که همان بررسی دیدگاه‌های اسلام در حیطة علوم انسانی و همچنین مبانی اصول و مسائلی که به‌نوعی با وجود رویکردهای مختلف مهم‌ترین رسالت حوزه و دانشگاه را تشکیل می‌دهند و این پژوهشگاه عهده‌دار این وظیفه شده است. این تشکل مانند تشکل‌های دیگر دارای فراز و نشیب‌های زیادی بوده است. در دو سه سال اخیر شاهد همکاری‌های داخلی و خارجی و تعاملات پژوهشی آموزشی بوده‎ایم.  همچنین خدمات  مشاورة گسترده‌ای را رصدگیری می‎کنیم.

سعی کردیم بر اساس مصوبه وزارت علوم، همکاری‎هایی با شورای تحول، سازمان سمت، حوزه‌های علمیه خواهران و برادران و جامعة الزهراء داشته باشیم. تلاش شده است که در چاپ آثار دستگاه‌های هم‎راستا با هم تجمع کنند که علاوه بر کمک به همدیگر، دایرة بعد و تأثیر این آثار توسعه یابد. کما اینکه که این هم افزایی دارای برکاتی همچون جلوگیری از کارهایی موازی و امثالهم است. در واقع تمام این فعالیت‌ها محصول برنامه محوری است که در این پژوهشگاه اتفاق می‌افتد. افزون بر اساس‌نامه ما سند راهبردی مصوب 10 ساله داریم و یک برنامه 5 ساله و همچنین برنامه‌های سالیانه‌ای که کاملاً به صورت یک زنجیره از ابتدا تا انتها مترتب بر هم انجام گرفته و بر اساس آن عمل می‎شود. یعنی این‎طور نیست که ما برنامه داشته باشیم و اهمیتی به آن ندهیم.

ساختار پژوهشگاه به چه صورت است؟

در بخش پژوهشی، مدیریت پژوهشی داریم که زیرمجموعة آن بخش‎های مختلفی وجود دارد از جمله: همکاری‎های علمی، آماده‎سازی، توافقنامه‎ها و نظارت بر پروژه‎های تحقیقاتی، پشتیبانی و خدمات پژوهشی مانند نمونه‎خوانی و صفحه‎آرایی و طراحی جلد و... . مجموع این فعالیت‎ها را شورای تخصصی پژوهش و فناوری رصد می‎کند. مدیریت آموزش و تحصیلات تکمیلی داریم که در شش رشتة ارشد و دکتری فعال هستند. اخیراً که برای مراکز پژوهشی محدودیت‎هایی برای تحصیلات تکمیلی قائل شدند، در قالب تفاهم‌نامه با دانشگاه‎های معتبر کار ادامة برگزاری دوره‎ها را به صورت دوره‎های مشترک پیگیری کرده‎ایم. اتفاقاً دو هفته پیش فارغ‎التحصیلان ادوار مختلف در پژوهشگاه جمع شدند تا کانون فارغ‎التحصیلان را راه‎ بیندازند. در واقع افزون بر دوره‎های آموزشی در مقطع دکتری  و ارشد (در دو رشته) آموزش‎های کارگاهی موردی که اعضای هیئت‎علمی هم مورد نیازشان باشند، برگزاری می‎کنند.

مدیریت کتابخانه و اطلاعات علمی را داریم که در منابع مکتوب و بانک‎های اطلاعات علمی و مدارک مورد نیاز دوستان هست را فراهم می‎کند. کتابخانه‎های ما از بهترین کتابخانه‎ها کشور از نظر داشتن کتاب‎های حوزة علوم انسانی اسلامی است. از نظر تعداد هم قابل توجه است. حدوداً دو الی سه اداره زیرمجموعة کتابخانه فعالیت می‎کنند و عهده‎دار کارهای کتابخانه هستند. بانکداری مورد نیاز محققانمان در داخل فراهم است و در خارج کارهای مشترکی صورت می‎گیرد و خدماتی از این بابت برای اعضای هیئت‎علمی ارائه می‎شود.

تا اینجا سه مدیریت را برشمردیم که زیرمجموعة معاونت پژوهش و فناوری هستند.

ما یک گروه فناوری اطلاعات هم داریم که کارش پشتیبانی از دستگاه‎ها و شبکه‎های اطلاع‎رسانی و نرم‎افزارهایی مورد استفاده است. مدیریت و گروه مستقل بخش‎های مختلفی هستند که در حوزة معاونت فعالیت می‎کنند.

برای کاربردی کردن پژوهشها چه اقداماتی تاکنون انجام دادهاید؟

در مسئله‎محوری و حل مسائل جامعه به دنبال این بودیم که شرکت‎های دانش‎بنیاد را در حوزة علوم انسانی اسلامی تأسیس کنیم. در حوزة علوم اسلامی شرکت‎های دانش‎بنیاد داریم؛ اما در حوزة علوم انسانی اسلامی نداریم. خوشبختانه با پیگیری‎های صورت گرفته بحمدالله دوتا شرکت توسط پژوهشگاه‎ ثبت شدند: یکی در حوزة آسیب‎های اجتماعی است که ان‎شاءالله تا قبل از عید به شرکت دانش‌بنیاد تبدیل بشود. این شرکت با استان هرمزگان همکاری دارد و پروژه سنگینی را در حوزة اعتیاد دنبال می‎کند؛ شرکت دیگر در حوزة مراقبت‎های معنوی از بیماران است. این دو شرکت محصول کاربردی کردن پژوهش‎های است که اعضای هیئت‎علمی ما انجام داده‎اند. یک مرکز مشاوره هم سال گذشته برای حل مسائل خانوادگی و امور دیگر تأسیس شد. این سه مرکز برای کاربردی کردن پژوهش‎های علمی در جامعه فعالیت می‎کنند.

ارتباط شما با نهادهای دولتی و غیردولتی به چه صورت است؟

با دستگاه‎های مختلفی تفاهم‌نامه داریم و خدمات قابل توجهی برای انجام پروژه‎های تحقیقاتی آن‎ها ارائه می‎دهیم؛ از جمله برای مرکز تحقیقات مجمع تشخیص مصلحت نظام، مرکز پژوهش‎های مجلس شورای اسلامی، قوة قضاییه، مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی و... . بسیاری از آثار ما به زبان‎های دیگر هم ترجمه شده‎اند و متقاضی برای ترجمة این آثار وجود دارد. در عرصة بین‎الملل هم با انجمن‎های علمی مرتبط همکاری‎ها و تفاهم‌نامه‌هایی داشته‎ایم. غیر از حوزة نشریات در سطح بین‎الملل پژوهش‎هایی صورت می‎گیرد. دوستانی که در همایش‎های بیرونی شرکت می‎کنند، مراودات علمی در سطح بین‎الملل و در سطح منطقه با مراکز مختلف برقرار می‎کنند. در دو سه سال اخیر وضعیت بهتر شده است. اما با وضعیت اخیر در سیاست خارجه، نمی‎دانیم که چقدر ظرفیت توسعه را از این لحاظ خواهیم داشت.

با توجه به اینکه نام پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است، بفرمایید که در مقام عمل تا چه اندازه با حوزة علمیه و با وزارت علوم ارتباط دارید. کیفیت ارتباط پژوهشگاه با این دو نهاد را تشریح کنید.

شاید نود درصد اعضای هیئت‌علمی ما تحصیلات حوزوی و دانشگاهی دارند و به لحاظ اداری جزو مراکز پژوهشی وابسته به وزارت علوم هستیم. ریاست پژوهشگاه با مشورت شورای عالی حوزه علمیه تعیین و نصب می‎شود. بنابراین ما به لحاظ سازمانی یکی از مجموعه‎های زیر نظر وزارت علوم هستیم و در دوره‎های مختلف با وزارت علوم توانسته‎ایم کار کنیم. معمولاً از حمایت‎ برخوردار بودیم و مشکل خاصی از این حیث وجود نداشته است. چون مجموعة ما مربوط به نظام است و تلاش دارد کار علمی انجام بدهد و چندان درگیر مسائل سیاسی روزمره نمی‎شود. البته نسبت به مسائل مبنایی نظام بی‎تفاوت نیست. از این حیث نسبتاً با دولت‎های مختلف توانسته است کار کند و روابط هم کم و بیش مساعد بوده است. همین الان هم که در خدمت شما هستیم داریم با دولت کار می‎کنیم و وزارت علوم هم حمایت‎های خودش را با ما دارد. در جلسة اخیر هیئت‎امنا هم حداقل از عملکرد پژوهشی ما در سنوات اخیر تقدیر و تشکر کردند. چون ما داریم بخشی از نیازهای وزارت علوم را که در منابع و سرفصل‎های درسی است، تأمین می‎کنیم. شورای تحول به نوعی ترکیبی است میان شورای انقلاب فرهنگی و وزارت علوم. ما هم حضور فعالی در این خود شورای تحول و در کارگروه‎های آن داریم. به نظرم رابطه ما نسبتاً مساعد باشد.

تا چه اندازه نسبت به اهدافی که در لابهلای صحبتها به آنها اشاره کردید، این پژوهشگاه را موفق میدانید؟

این سؤال را به‎طور نسبی می‎توان پاسخ داد و به‎صورت مطلق نمی‎توان. ما در این مسیر حرکت کرده‎ایم. به گمانم جزو مراکزی هستیم که علوم انسانی اسلامی را تا حدودی شناخته‎ایم و در این مسیر داریم فعالیت می‎کنیم و داریم پیش می‎بریم. بنابراین توفیق نسبی حاصل شده است. اما بین آن چیزی که باید اتفاق بیفتد و آن چیزی که اتفاق افتاده، فاصلة زیادی است. به گمان در حد ظرفیت علمی و منابع مالی که تاکنون داشته‎ایم و تلاشی که کرده‎ایم، موفق بوده‎ایم. البته انتظارات را اگر در سطح بین‎الملل در نظر بگیریم، فاصلة ما تا حد مطلوب زیاد است. در حد انتظاراتی که از این پژوهشگاه وجود داشت، یعنی همان همکاری حوزه و دانشگاه و تدوین برخی متون درسی برای دانشگاه‎ها و پژوهش در باب مسائل بنیادی کشور و کاربردی کردن این پژوهش‎ها، به خصوص در این سنوات اخیر موفق بوده‎ایم. بنابراین توفیقات خود را نسبی و بر اساس شاخص‎ها می‎دانیم.

اقبال نهادهای دیگر به همکاری با پژوهشگاه حوزه و دانشگاه چگونه است؟

اخیراً درخواست‎های دستگاه‎های اجرایی (دولتی و غیردولتی) به پژوهشگاه زیاد است. برای مثال مجمع تشخیص مصلحت نظام ده پروژه را پیشنهاد کرده است. حداقل سه سالی که من معاون پژوهشی هستم، سال به سال شاخص تقاضاها بیشتر و بهتر می‎شود. در سال 1397 نسبت به قبل‎تر تعداد تقاضاها از سوی مراکز متعدد دولتی و غیردولتی بیشتر شده است.

تقاضا برای چاپ مشترک و تقاضا برای ترجمه و فروش آثار پژوهشگاه رو به افزایش‎اند. در این چند سال اخیر انباشت انبار نداشته‎ایم. از طرفی هم انباشت انبار نداریم و از طرف دیگر تعداد آثارمان بیشتر شده است. این شاخص‎ها نشان می‎دهد که اقبال به پژوهشگاه حوزة و دانشگاه بهتر است؛ البته تا حد مطلوب فاصله دارد.

راهکار شما برای مقابله با موازی کاریهای احتمالی در حوزة پژوهش چیست؟

بخشی از مسئلة موازی‌سازی هم در دنیا و هم در اینجا اجتناب‎ناپذیر است. اما چون منابع ما محدود است طبیعتاً باید سعی کنیم که اجتناب‎ناپذیر بودن هم به حداقل ممکن برسد. اتفاق خوبی که در وزارت علوم افتاد، در آن زمانی که آقای دکتر وحید احمدی معاون وزیر بود، شورای علوم انسانی و هنر در وزارت علوم ایجاد شد که برنامه‎‎های اجرایی وزارت در حوزة علوم انسانی در مراکز مختلف در آن شورا ارائه می‎شد. پژوهشگاه و مطالعات فرهنگی و دانشگاه‎های مختلف برنامه‎های خودش را به آن شورا می‎برد و سطحی از همکاری و هماهنگی از مبدأ صورت می‎گرفت. این شورا از آن موقع شروع شد و در حال حاضر هم دارد تبدیل به سامانه می‎شود. به گمانم در این ایام متد اولیة آن زده شده و شاید در هفتة پژوهش امسال راه بیفتد. این سامانه کمک می‎کند تا پژوهش‎های صورت گرفته ثبت بشوند. کار خوبی در سطح ملی اتفاق افتاده و ما هم از آن استثناء نیستیم. در حوزه هم چنین اتفاقی افتاده و شورای هماهنگی مراکز پژوهشی حوزوی با شوراهای دیگر حوزوی ارتباط می‎گیرند و از کارهای همدیگر باخبر می‎شوند. ضمن آن ما کم و بیش با برخی از مراکز نشست و برخاست‎هایی داریم؛ هم با مراکز حوزوی و هم با مراکز دانشگاهی. همین امر سبب می‎شود که از کار همدیگر مطلع بشویم. واقعیت این است که همین مقدار هم هنوز کم است. البته در کشور برخی راه‎حل‎هایی ارائه شده اما چندان جواب نداده است.

 آثار و محصولات پژوهشگاه را ذکر کنید.

یکی از بخش‎‎های پژوهشگاه علوم انسانی است که دانشجویانی در آن تحصیل می‎کنند. در واقع پرورش دانشجو داریم و ارتقا و به‎روزرسانی سایر داوطلبان و غیردانشجو هم داریم. باقی آثار ما دو دسته می‎شوند: یک دسته مکتوب هستند و یک دسته آثار خدمات علمی. آثار مکتوب ما در سه دسته طبقه‌بندی می‎شوند: یک دسته مجله‎های علمی است که خودمان منتشر می‎کنیم. مقاله‎های علمی که اعضای هیئت‎علمی ما به نشریات مختلف قابل توجه می‎دهند. سال گذشته به ازای هر هیئت‌علمی دو دهم مقاله علمی پژوهشی داشتیم. مقاله‎های علمی ترویجی و مقاله‎های علمی تخصصی و همایشی‎مان هم سرجای خودشان هستند. این تعداد مقاله به لحاظ استاندارد علمی، قابل توجه است. بخش دیگر آثار ما کتاب است. به گمانم تاکنون حدود 450 عنوان کتاب تألیفی انتشار یافته داشته‎ایم و امیدوارم امسال این رقم به 500 کتاب برسد. از دیگر آثار ما گزارش پژوهش است که شاید به صورت کتاب و مقاله درنیامده باشند. دستة دیگر آثار ما خدمات پژوهشی است.

در پایان اگر نکتة خاصی باقی مانده آن را به عنوان حسن ختام گفتوگو بیان کنید.

چون نام این نشریه مزین به نام مبارک حضرت امام است، به گمانم بهتر باشد با ذکر و یاد ایشان این مصاحبه هم خاتمه پیدا کند. به نظرم مجموعة ما، یعنی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه متبرک به حضرت امام و نظر ایشان باشد. بنده در جلسات مختلف هم گفته‎ام که امیدوارم این تبرک به عنوان صدقة جاریه ادامه پیدا کند. اگر جرئت می‎کردم می‎گفتم که این پژوهشگاه جزو میراث حضرت امام رضوان‌الله تعالی علیه است. امیدواریم که خداوند تبارک‌وتعالی حق ایشان بر ما را ببخشد و هم توان این را به ما بدهد که شناخت صحیحی از امام پیدا کنیم و ایشان را در منظومة افکار و آثار خود به خوبی بشناسیم و به خوبی هم معرفی کنیم. امیدوارم که نشریة شما هم به ترویج اندیشه‎های حضرت امام کمک کند. بهترین نوع ترویج هم ترویج غیرمستقیم است که در واقع محصول اندیشة حضرت امام معرفی بشود. خداوند ان‎شاءالله به همة دوستانی که در این مسیر گام برمی‎دارند، توفیق عنایت کند و بر توفیقاتشان بیفزاید. از شما و همکارانتان که این فرصت را در اختیار پژوهشگاه قرار داده‎اند، بسیار سپاسگزارم.


Untitled-2

دکترمنصور داداشنژاد: پژوهشگاه از مؤسساتِ مولود انقلاب اسلامی است

عضو هیئت علمی گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مدیر پژوهشکده علوم اسلامی، از رسالتها و اقدامات و برنامههای آینده پژوهشگاه سخن به میان آورد.

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و اختصاصاً پژوهشکدة علوم اسلامی را برای خوانندگان ما معرفی کنید و از اهداف آن بگویید.

پژوهشکدة علوم اسلامی یکی از سه پژوهشکدة پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. در واقع این پژوهشگاه سه پژوهشکده دارد: علوم رفتاری، علوم اجتماعی و علوم اسلامی. پژوهشکدة علوم اسلامی چهار گروه دارد: گروه حقوق، گروه تاریخ اسلام، گروه قرآن پژوهی، گروه فلسفه و کلام. این پژوهشگاه 51 هیئت‎علمی دارد که 21 نفر آنان هیئت‎علمی پژوهشکدة علوم اسلامی هستند. اعضای هیئت‎علمی پژوهشکده آثار متعددی را مکتوب کرده‎اند که تاکنون حدوداً 180 اثر منتشر شده‎ است.

طرح‎هایی وجود دارد که در پژوهشکده دارد منتشر می‎شود.

در پژوهشکدة علوم اسلامی دو هدف کلان داریم: یکی تدوین متون درسی برای دانشگاه است. تلاش می‎کنیم مرزهای مورد نیاز گروه‎های آموزشی اعم از حوزه و دانشگاه را پوشش بدهیم و کتاب‎هایی را تدوین کنیم که قابلیت متن درسی و آموزشی را داشته باشند. بعضاً سفارش‎هایی از وزارت علوم مبنی بر تدوین کتاب‎های درسی برای گروه‎های علمی داشته‎ایم. طیف دیگر پژوهش‎های ما بنیادی است که در دربارة فضای علمی که جامعه مطرح‎ است، پژوهش‎هایی صورت می‎گیرد. برای مثال زبان قرآن و روش تفسیر و... . برخی از پژوهش‎های ما در همین راستای مسائل بنیادی‎تر است. حدوداً پنجاه درصد از فعالیت‎های ما در زمینة تدوین متون درسی است و پنجاه درصد دیگر هم کارهای بنیادی و اساسی ناظر به نیازهای جامعه و فضای علمی معاصر صورت می‎گیرد.

آیا هر کسی که بخواهد با این پژوهشگاه همکاری کند، حتماً باید تحصیلات حوزوی و دانشگاهی را باهم داشته باشد؟

علی‎رغم اینکه نام پژوهشگاه «حوزه و دانشگاه» است، اما در مقام عمل این خط‎کشی را در سفارش‎هایمان نداریم. یعنی از هر کسی که در آن موضوع مدنظر ما تخصصی داشته باشد استفاده می‎کنیم؛ خواه آن فرد حوزوی باشد و خواه دانشگاهی. برخی از متون درسی با همکاری اعضای هیئت‎علمی دانشگاه اصفهان و دانشگاه تهران در این پژوهشگاه تدوین شده‎اند. تقریباً تمام اعضای هیئت‎علمی این پژوهشکده طلبه‎ هستند و در حوزة علمیه تدریس می‎کنند. پایة کار پژوهشگاه هم خود اعضای هیئت‎علمی هستند. پژوهشگاه ما 21 هیئت‎علمی دارد که اساس کار را پیش می‎برند. ما از هر دو نهاد حوزه و دانشگاه استفاده می‎کنیم. کسانی که در خود پژوهشگاه هستند هم تحصیلات حوزوی دارند و هم دانشگاهی. این گونه نیست که فقط حوزوی صرف باشند و این گونه نیست که فقط دانشگاهی صرف باشند.

تاکنون چه خلأهای علمی را در سطح کشور پر کردهاید؟

متن‎های درسی ما برای پر کردن خلأ آموزشی است. قاعدتاً متونی که برای این منظور تدوین می‎شوند، در دانشگاه‎ها کاربرد دارند و به صورت متن درسی قرار می‎گیرند و عرصه‎ای را پوشش می‎دهند. در حال حاضر کتاب سیرة تربیتی معصومان را داریم که در دانشگاه‎ها تدریس می‎شود. گروه تاریخ، کتاب تاریخ تشیع را دارد که متن درسی است و در دانشگاه‎های پیام‎نور تدریس می‎شود. این‎ها نشان می‎دهد که کار ما کاربردی است و در برخی زمینه‎ها خلأهایی پیش آمده و این خلأ‎ها کاربرد پیدا کرده است. ما با شورای تحول که متکفل تدوین متون است، همکاری می‎کنیم و گروه تاریخ و گروه قرآن پژوهی ما متن‎های مورد نیاز آن‎ها را دارد پوشش می‎دهد. این کارها ناظر به نیازهای فضای علمی کشور انجام می‎گیرد. بعضی از کارهای کاربردی را هم انجام داده‎ایم. فرض کنید اگر راجع به کج روی‌های جامعه مشکلاتی صورت می‎گیرد، تلاش کردیم که تدوینی در این زمینه داشته باشیم. پژوهشگاه خدمات مشاوره‎ای را راه‎اندازی کرده و دارد به کسانی که نیاز دارند، کمک می‎کند. برخی از پژوهش‎های ما ناظر به کارهای کاربردی است که برای نیاز جامعه می‎باشد.

برای حوزههای علمیه هم متون درسی و آموزشی تدوین میکنید؟

حوزه خانة ما است و تلاش ما بر این است که متون آموزش را متکفل بشویم و این کار را هم انجام داده‎ایم. برای مثال تاریخ اسلام 1 و 2 را تدوین کرده‎ایم که در حال حاضر متن درسی است. برای حوزة علمیة خواهران کتاب تاریخ تشیع را تدوین کرده‎ایم. برای جامعه‎الزهرا برخی از کارهای قرآنی را انجام داده‎ایم. بنابراین تدوین متون درسی برای محیط‎های آموزشی حوزه در اولویت کارهای ما است. تلاش ما بر این است که متن‎های درسی مورد نیاز حوزه و مراکز زیرمجموعة حوزه، مانند مؤسسات آموزشی امام رضا و مراکز آموزشی دیگری را تأمین کنیم. تهیة متون درسی برای حوزه از اولویت کارهای ما به شمار می‎آید و این کارها را کرده‎ایم.

روند کلی و سازوکارهای پژوهشی گروههای علمی به چه شکل است؟

هر کدام از گروه‎های پژوهشکده یک شورای علمی دارند. در واقع یک مدیر گروه است و یک شورای علمی گروه. شورای علمی گروه هم ترکیبی از افراد حوزوی و دانشگاهی هستند. هر گروهی بین هفت تا نه نفر شورای علمی دارد که افراد برجستة آن دانش هستند. طرح‎هایی که به هر گروهی سفارش داده می‎شوند، در آنجا مورد بررسی قرار می‎گیرند. یعنی شورای علمی گروه این طرح‎ها را هم به لحاظ عنوان و هم به لحاظ محتوا بررسی می‎کند و تقاضاها و راهنمایی‎هایی ر که دارد، اعمال می‎نماید. مهم‎ترین بخش علمی در هر گروهی شورای علمی است. پس از آن مدیر گروه آن‎ها را پیگیری می‎کند. در کنار آن کارشناس گروه هم هست که به لحاظ اداری طرح‎ها را پیگیری می‎کند تا به سامان برسند.

محدودة فعالیتهای شما منحصر در داخل کشور است یا اینکه برای خارج از کشور پژوهشهایی انجام دادهاید؟

امور بین‎الملل ما برخی از کارها را ترجمه کرده است. حدود بیست عنوان کتاب ترجمه شده و به خارج از ایران به زبان انگلیسی یا زبان‎های دیگر ترجمه شده و در اختیار مراکز علمی دیگر کشورها قرار گرفته است. اکثر نویسندگان ما ایرانی و در داخل کشور هستند؛ با این حال نویسندگان بیرونی هم داریم؛ به ویژه برای آن دسته از تألیفاتی که ترجمه هستند. برای مثال کتابی دربارة مزیدیان که یک دولت شیعی در حله است و آقای عبدالجبار ناجی آن را نوشت. ما هم آن کتاب را به فارسی ترجمه کردیم. در مجموع قراردادهای بیرون از کشور ما کم است و اکثر قراردادهای ما در داخلی ایران صورت می‎گیرند. یعنی از پژوهشگران ایرانی استفاده می‎شود.

این پژوهشگاه پس از انقلاب اسلامی تأسیس شده و تقریباً چهار دهه است که فعالیت دارد. برای ما بفرمایید که در این سالیان چقدر موفق بوده و چه خلأهایی را توانسته است پُر کند؟

پژوهشگاه از مؤسساتِ مولود انقلاب اسلامی است؛ یعنی مرکز علمی است که پس از انقلاب تأسیس شده به این نیت که بتواند در همین زمینه‎هایی که شما فرمودید اموری را پوشش بدهد. خلأهای آموزشی که وجود دارد. بعضی از کارهای ما دربارة علم دینی است؛ علاوه بر پژوهش، نشست‎هایی در این زمینه داشته‎ایم. این مسئله یکی از مباحثی است که امروزه در جوامع علمی مطرح است. به مباحث دیگری را که در فضای فکری انقلاب اسلامی پدید آمده، پرداخته‎ایم؛ مانند زبان قرآن. در این زمینه تألیفاتی صورت گرفته است. کارهایی که انجام داده‎ایم بنیادی است که نهایتاً بتوانند فضای فکری در جامعه را پوشش بدهد.

دربارة علوم اسلامی مباحثی تحت عنوان روش داریم. مجلاتی در همین زمینه فعالیت دارند که در واقع ناظر به روش‎های علوم اسلامی قابل پیگیری است. مدل‎ها و روش‎های مختلف علوم اسلامی را بررسی می‎کند. می‎توان گفت که خلأ و ضعفی در نوشته‎های پژوهشی علوم اسلامی وجود دارد که روشمندی به نوعی می‎توان به آن خلأها کمک کند. کارها باید روشمند صورت بگیرند. توصیه‎هایی ذکر می‎شود که می‎توانند کارها را تقویت و قابل پذیرش کنند. این فعالیت‎ها از جمله کارهای ما است که در پژوهشکده ورود پیدا کردیم و به نحوی توانسته‎ایم تقاضاهای موجود در سپهر علمی کشور را پوشش بدهیم. ما به سهم خودمان در پژوهشگاه تلاش داریم که در این عرصه‎ها فعالیت کنیم و امور لازم را پوشش بدهیم. در پژوهشکدة علوم اسلامی 21 نفر هیئت‎علمی و 52 نفر در کل پژوهشگاه هستیم که در عرصه‎ها مربوط به حوزة تخصصی‎مان فعالیت می‎کنیم.

از طرحهای پیش رو یا احیاناً در دست اجرا در این پژوهشگاه برای ما بگویید.

طرح‎هایی در دست اجرا ما حدوداً 150 طرح است: گروه قرآن پژوهی 40 طرح دارد؛ گروه فلسفه و کلام پانزده طرح دارد؛ تاریخ 65 طرح دارد؛ گروه حقوق 30 طرح دارد؛ گرایش کلی ما در این طرح‎ها پوشش دادن به متن‎های آموزشی و در ردة دوم پر کردن خلأهای پژوهشی است. این دو گرایش کلی هم معطوف به تشیع و انقلاب اسلامی است. این امور را مدنظر داریم و تلاش می‎کنیم پژوهش‎های ما به نحوی همدیگر را پوشش بدهند و یک سلسله و زنجیره‎ای را تشکیل بدهد که نهایتاً بتواند موضع کلانی را پاسخگو باشد.

معمولاً اغلب پژوهشها در همان حد تئوری و مقام نظر باقی میمانند و کاربرد عملی در جامعه پیدا نمیکنند. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه برای کاربردی کردن و عملی کردن پژوهشهای خود چه اقداماتی انجام داده است؟

ما سعی کردیم این آسیب را برطرف کنیم. در واقع رویکرد ما کاربردی شدن این پژوهش‎ها است. این پژوهش‎ها باید جدای از جامعه نباشند و باید اثرات خودشان را در جامعه بگذارند. اگر در سیرة نبوی مطلبی می‎نویسم، سیرة نبوی صرف نباشد؛ بلکه باید بتوانیم نتایج آن را در جامعة امروز هم ببینیم. اگر تاریخ تشیع را می‎نویسیم، بتوانیم آن را در جامعة امروز اثرات مثبت آن را ببینیم. بنابراین کار بنیادی انجام می‎دهیم، اما به نحوی باید اثرات خودشان را در جامعه فعلی نشان بدهند. در این باره به نظرم باید راهکار جدی‎تری صورت بگیرد. تلاش ما بر این است که آثار بنیادی و پژوهشی را به نحوی سبک‎تر و قابل استفاده برای جامعه کنیم. یعنی با زبان و قلمی آثار خود را عرضه کنیم که توده‎ای مردم هم بتوانند از آن استفاده کنند و برایشان قابل استفاده باشد. آن چیزی که دربارة سیرة دوازده امام داریم با آن چیزی که دربارة تاریخ دولت‎ها نوشتیم، تلاش ما در تدوین بر این بوده که مخاطبان آن آثار هم خاص باشند و هم تودة مردم. آثار ما باید بتوانند نیازهای مردم را به نحوی برطرف کنند و این امور به صورت کاربردی قابل استفاده است. برای مراکز و نهادهایی که در نظام فعالیت می‎کنند هم قابل استفاده باشد.

شاید هر گروه علمی پنج طرح در اختیار داشته باشد که آن‎ها را سامان می‎دهد و همین امر نشان می‎دهد که پژوهشگاه فعال است.

در سطح کشور مؤسسات علمی اسلامی متعددی تأسیس شدهاند که شاید تعداد آنها این نگرانی را به وجود بیاورد که یک نوع موازیکاری و تکرار برخی کارهای انجام شده در کشور صورت بگیرد. راهکار مقابله با این قبیل موازیکاریها در پژوهشگاه حوزه و دانشگاه چیست؟

در حال حاضر اطلاعات مؤسسات نسبت به همدیگر بیشتر شده است؛ از این رو کارهای تکراری به نظر می‎آید که کمتر شده است. این‎طور نیست که برخی کارها یکسره تکرار بشوند. ممکن است برخی از پژوهش‎ها بخش‎هایی از همدیگر را پوشش بدهند. برای مثال پژوهشگاه دفتر تبلیغات اسلامی و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به لحاظ پژوهشی همسو با ما هستند. سازمان سمت از نظر آموزشی ممکن است همسو با پژوهشگاه ما باشد. با این حال کارهای ما به‎طور مشترک صورت می‎گیرند. ما با سازمان سمت کارهای مشترک زیادی انجام داده‎ایم. چون از فعالیت این پژوهشگاه‎ها اطلاع داریم، می‎دانیم که چه طرح و پروژه‌هایی را در دست دارد و به همین خاطر آن طرح‎ها را در پژوهشگاه خودمان تکرار نمی‎کنیم. در شورای علمی تلاش ما بر این است که از مراکز مختلف اعضایی حضور داشته باشند. مراکز مختلفی که به نحوی مسائل علوم اسلامی را پوشش می‎دهند. در شورای علمی چون افرادی از مراکز مختلف حضور دارند، قاعدتاً وقتی در شورا طرحی ارائه می‎شود، اظهار می‎کنند که آیا این طرح تکراری است یا نیست. همین امر موجب می‎شود که کار تکراری صورت نگیرد.

منبع: حریم امام

انتهای پیام

اخبار مرتبط

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.