نماز جمعه کلاس تربیت و تهذیب، ذکر و توجه به خدا، پیوند مخلوق با خالق، آرامش دلهای نا آرام، عبادت و تقوا، ارشاد و معنویت و صحنه ی نمایش قدرت و عزت مسلمانان می باشد.
اولین نماز جمعه اسلام:
رسول اکرم (ص) ظهر دوشنبه دوازدهم ربیع الاول به قبا در نزدیکی مدینه وارد شدند. چهار روز در قبا ماندند ومسجد قبا را بنا نهادند سپس روز جمعه به سوی مدینه حرکت کردند.فاصله قبا تا مدینه بسیار کم بود (به طوری که در زمان فعلی محله قبا جزئی از مدینه می باشد.) پیامبر اعظم (ص) هنگام ظهر به محله "بنی سالم" رسیدند و همانجا اولین نماز جمعه تاریخ اسلام را برپاداشتند و بدین ترتیب اولین خطبه نماز جمعه توسط شخص رسول اکرم (ص) در مدینه خوانده شد.
نماز جمعه در ایران:
این سنت اسلامی در زمان صفویان نخستین حکومت مستقل شیعی درایران بنا گردید. یکی از دلایل آن مصادف بودن حکومت صفویان، (که شیعی بودند) با حکومت عثمانیان (که اهل تسنن بودند) و با یکدیگر نیز در مخاصمه بودند، می باشند چراکه در تمام بلاد سرزمین عثمانی نماز جمعه اقامه می شد و این برای صفویان که خود را عامل به احکام اسلام می دانستند شایسته نبود. از سویی نقش علما و فقها نظیر مرحوم محقق کرکی در تبیین نماز جمعه در عهد صفوی موثر و تاثیرگذار بود.
پس از دوره صفوی اهمیت نماز در بین سلاطین کاهش پیدا کرد، البته در "دوره قاجار در اکثر شهرهای بزرگ از جمله تهران، اصفهان، تبریز، قم و مشهد نماز جمعه برگزار می شد که اغلب امامان جمعه این شهرها نیز از طرف پادشاه منصوب می شدند"(1). و شاید به همین دلیل هرچند ظاهراً نماز جمعه شیوع پیدا کرد اما از محتوی اصلی خود فاصله گرفت. و تا اینکه در دوره پهلوی تقریبا به حالت تعطیل و نیمه تعطیل درآمد تا جایی که افرادی نظیر نواب صفوی بنیانگذار فدائیان اسلام در کتاب "رهنمای حقیقت" خواستار اقامه نماز جمعه در تمامی شهرهای کوچک و بزرگ ایران می شوند. البته حضرت امام (ره) نیز در کتاب "کشف اسرار" که دو سه سالی بعد از پهلوی اول (رضا شاه) تالیف فرمودند، اشاره کوتاهی به نماز جمعه می کنند که بعدها آن را در کتاب تحریرالوسیله که در زمان تبعیددرترکیه تالیف کرده اند به طور مبسوط تر به این موضوع می پردازند. البته در بعضی از شهرها حتی در زمان پهلوی نیز نماز جمعه برگزار می شده است که از جمله آنان می توان به اقامه نماز جمعه توسط مرحوم آیت الله العظمی اراکی (ره) در قم اشاره نمود.
اهمیت نماز جمعه در آیات و روایات:
خداوند متعال در قرآن کریم نام یکی از سوره های مبارکه این کلام الهی را به جهت اهمیت به نام جمعه اختصاص داده است و در روایات معصومین (علیهم السلام) نیز به صورت مکرر اهمیت این موضوع جهت مسلمین بیان گردیده که جهت نمونه می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
پیامبر اکرم (ص) در حدیثی می فرمایند که : "سه چیز است که اگر امتم فضیلت و ثوابش را بدانند بر سر کسب ثواب آن به منازعه برخاسته و قرعه کشی می کنند: اذان، رفتن بسوی نماز جمعه و صف اول نماز جماعت" ویا در سیره حضرت علی علیه السلام است که ایشان به خاطر نماز جمعه زندانیان را با ضمانت آزاد می کردند و در روایتی حضرت رسول اکرم (ص) ترک کنندگان نماز جمعه را در شمار غافلان(2) و حتی منافقان(3 )می آورند.
نماز جمعه در بیان مقام معظم رهبری:
مقام معظم رهبری نیز در اهمیت نماز جمعه فرموده اند:
"حقیقتاَ نماز جمعه در اسلام ترکیب عجیبی است، از یک طرف، توصیه ی مردم به تقوا و پاکدامنی و اعراض از هواهای نفسانی است و از طرف دیگر، آگاه کردن مردم از جریانهای سیاسی و توطئه های دشمنان و نیازهای دوستان و اوضاع دنیای اسلام است . قدر این فریضه ی عظیم را باید خیلی دانست ."
اهمیت نماز جمعه:
نماز جمعه نیز مانند بعضی دیگر از احکام اسلامی، در دو بعد مهم فردی و اجتماعی دارد و به همین دلیل نماز جمعه را نماز "عبادی – سیاسی" نیز می نامند. آثارجنبه عبادی و فردی آن همان آثار تربیتی و تزکیه ای می باشد که هر ارتباط مخلوقی با خالق خود دارد و همین ارتباط باعث ایجاد معنویت و آرامش خاطر نیز می گردد. و اما بعد اجتماعی و سیاسی آن دارای اهمیت ویژه ای می باشد.
در دین مبین اسلام به بعد اجتماعی بعضی از فرایض تاکید فراوانی شده است از آن جمله سه اجتماع با برکت و مهم است که با محوریت نماز شکل می گیرند، یکی نماز جماعت (یا همان اجتماع روزانه) دیگری نماز جمعه (یا همان اجتماع هفتگی) و سوم حج (یا همان اجتماع سالانه).
در بعد اثرات اجتماعی سیاسی نماز جمعه می توان به مواردی نظیر : تربیت و آموزش ، افزایش آگاهی های سیاسی و اجتماعی مسلمانان ، پشتیبانی از مسلمانان جهان ، وحدت بین جوامع مسلمین ، تقویت و پشتیبانی نظام و ولایت فقیه و ... اشاره نمود که همگی به استحکام جوامع اسلامی و ایجاد همدلی و یکدلی و اتحاد در بین مسلمین می انجامد.
نماز جمعه در بعد از انقلاب :
اولین نماز جمعه ایران در دوران بعد از انقلاب، در تاریخ 5/5/1358 به امامت حضرت آیت الله طالقانی(ره) در دانشگاه تهران با حضور کم نظیر مردم برگزار شد و از آن پس و از ابتدای انقلاب تا کنون در تهران به غیر از رهبر معظم انقلاب 12 امام جمعه به اقامه نماز جمعه پرداخته اند که به ترتیب اقامه نماز عبارتند از : حضرات آیات، طالقانی، منتظری، موسوی اردبیلی، هاشمی رفسنجانی، امامی کاشانی، ربانی املشی، محمد یزدی، مهدوی کنی، احمد جنتی، طاهری خرم آبادی، سید احمد خاتمی و حجت الاسلام و المسلمین صدیقی.
شهدای نماز جمعه :
با توجه به اهمیت جایگاه نماز جمعه، طبیعتاَ تخریب این جایگاه (چه به صورت نرم و چه به صورت سخت) مورد نظر دشمنان نظام و کشور بوده است. لذا در اوایل با حذف فیزیکی (نظیر بمب گذاری در نماز جمعه تهران در تاریخ 24/12/1363 به اقامت حضرت آیت الله خامنه ای که منجر به شهادت 14 نمازگزار و 88 مجروح گردید ولی با این وجود تزلزلی در نمازگزاران و خطیب جمعه به وجود نیامد و ایشان همچنان پرصلابت به ادامه خطبه پرداختند و یا ترور امامان جمعه نظیر: حضرات آیات مدنی، قاضی طباطبایی، اشرفی اصفهانی، دستغیب، صدوقی و نمازگزاران) به مقابله با این سنگر سیاسی عبادی پرداخته بودند و اکنون نیز با تلاش برای کم رنگ جلوه دادن اثربخشی آن در باورها و اذهان توده های مردم، می خواهنداز قدرت و نفوذ و وحدت جامعه مسلمین بکاهند. و این هوشیاری تمامی مومنین و معتقدین به اسلام ناب محمدی و دوستداران نظام را می طلبد.
1- سخنرانی پروفسور حامد الگار در "کنگره بین المللی امام خمینی (ره) و احیای تفکر دینی"
2- رسول اکرم (ص) : گروه هایی که در نماز جمعه حاضر نمی شوند باید از کار دست بکشند وگرنه خداوند بر دلهایشان مهر خواهد زد و از آن پس از غافلان شمرده می شوند.
3- رسول اکرم (ص) : هرکس بدون عذر سه نماز جمعه را ترک کند از منافقان شمرده می شود.