اشاره : علی شکوری راد این گونه سوابق خود در دفاع مقدس را بر می شمرد: جنگ که آغاز شد این امید را به ما داد که دوباره باب شهادت به رویمان باز شده است. جوانان آن دوران که تحت تربیت امام بودند شهادت برایشان غایت آرزو و کمال بود . یادم هست که در آن زمان به واحدهای مختلف دانشجویان مسلمان پیرو خط امام سهمیه محدودی برای اعزام به جبهه ها داده شد چرا که خیلی ها مشتاق بودند اما به دلیل آنکه عده ای از دانشجویان باید ازگروگان های امریکایی نگهداری می کردند و یا اسناد را باز سازی می کردند نمیتوانستند کارشان را رها کنند و به جبهه بروند. من در واحد بهداری لانه جاسوسی استقرار داشتم. در این واحد 8 نفر و همه طالب حضور در جبهه بودیم. ناگزیر قرعه کشی انجام دادیم و دو نفر انتخاب شدند که البته من جزء آنها نبودم. اما بعدها این توفیق را داشتم که در جبهه حاضر شوم. پس از بازگشایی دانشگاه ها، بدلیل کمبود نیروی پزشکیار در خطوط مقدم، دانشجویان پزشکی دانشگاه تهران را که من در آنجا تحصیل می کردم برای اعزام اضطراری به جبهه ها در هنگام عملیات سازماندهی کردیم و خودم هم اغلب به همراه آنها به جبهه می رفتم. اما آخرین بار در پایان جنگ و در فاصلۀ پذیرش قطعنامه تا استقرار آتش بس که یک ماه طول کشید و منافقین از طریق مرزهای عراق به کشور حمله کردند به عنوان نیروی رزمنده اعزام شدم. وی که هم اکنون متخصص رادیولوژی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران است، به تشریح ابعاد مختلف دوران دفاع مقدس و نقش حضرت امام در اداره جنگ و تصمیمات قانونی ایشان می پردازد و معتقد است امام در شرایط جنگ هرگز نظامیان را بر مقدرات ملت و کشور حاکم نکردند و حضور حضرت امام، راهی که مردم می رفتند را برای آنها یقینی کرده بود و خانواده ها به یمن حضور امام جوانان خود را با این اعتقاد به جبهه ها می فرستادند که درامر حقی شرکت می کنند و اگر فرزندانشان کشته شوندشهید هستند و روزی خود را پیش خدا دریافت خواهند کرد.
متن گفت وگوی شکوری راد با پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران که به مناسبت هفته دفاع مقدس انجام شده است، در پی می آید:
می خواهیم به ضرورت بازخوانی دفاع مقدس بپردازیم به نظر شما آیا ضرورت دارد که این بازخوانی صورت پذیرد؟
بله، اساسا دوران دفاع مقدس بخش مهمی از تاریخ ملت ما را تشکیل می دهد و بیش از آنچه که تاکنون به آن پرداخته شده باید مورد توجه و بازخوانی قرار بگیرد چرا که از یک سو ما با نسلی روبرو هستیم که تربیت شده با ارزشهای دوران دفاع مقدس است و تا 20 الی30 سال آینده نیز بخش فعال جامعه را تشکیل خواهد داد و از سوی دیگر جریانهایی قوی از نسل های دوم سوم و چهارم انقلاب در حال ورود و اضافه شدن هستند. بین این نسل ها با نسل اول تفاوت جدی از نظر ارزشی پدید آمده است که می تواند نوعی گسست و جدال در نحوۀ شکل دهی جامعه و اداره کشور را موجب شود. البته نسل دوران دفاع مقدس تلاش می کند خود را به نسل های بعد اثبات کند و نسل های بعد هم سعی دارندآن دوران را درک کنند. اگراین تلاشها به ثمر بنشیند می توان تشعشع مثبتی از سال های دفاع مقدس را در جامعه شاهد بود. در غیر اینصورت جنگ فی نفسه امر ارزشمندی تلقی نمیشود که بتوان به آن افتخار کرد و در نتیجه فداکاری های یک نسل به زیر سوال خواهد رفت.
به چه دلیل فداکاری ها زیر سوال می رود؟ به هر حال این جنگ و فداکاریهای آن درتاریخ کشور ما ثبت شده است؟
زیرا آینده متعلق به نسل های حاضر و بعدی است نه نسلهای گذشته. نسل دوران جنگ در واقع در حال تبدیل شدن به گذشتۀ تاریخی ملت است. قضاوت های آینده توسط نسل های آینده صورت می گیرد. لذا بازتعریف دفاع مقدس باید برای نسل های حاضر و آینده صورت بگیرد اما نه با تاکید بر زبان، ادبیات و ارزش های همان دوره بلکه باید آن را با زبان، ادبیات و ارزشهای نسل امروز و آینده سازگار کرد. لذا به نظر من ضرورت دارد تلاشی که از جانب نسل متعلق به دفاع مقدس برای اثبات ارزشمند بودن آن دوره به نسل های آینده صورت می گیرد جدی تر از تلاشی باشد که نسل فعلی برای درک آن دوره بکار می برد چرا که آنان چندان خود را نیازمند درک دوران دفاع مقدس نمی بینند در حالیکه نسل متعلق به آن دوره برای اثبات ارزشمندی و حفظ هویت تاریخی خود لازم است آن را به زبان نسل های آینده ترجمه کرده و با ارزش های آنان تطبیق دهد .
از چه طریقی این ترجمه باید صورت بگیرد؟
برای اینکه ترجمه صورت بگیرد لازم است که نسل دوران دفاع مقدس زبان، ادبیات و نیازهای نسل بعد از خود را شناخته و آن را درک کند و بدون چنین درکی اساسا امکانی برای انتقال مفاهیم فراهم نخواهد شد
بنابراین به جای اینکه مانند گذشته مدام تکرار شود که در دوران جنگ افتخارات بزرگی پدید آمد و همه باید آنها را به رسمیت بشناسند . باید تبیین جدیدی از آنچه که رخ داد صورت بگیرد چرا که نسل گذشته سختی کشیدن را جزو افتخارات خود می دانست اما نسل های امروز و آینده اساسا به دنبال تحمل سختی ها نیستند. تفاوت چشمگیر این نسل ها را در دو وجه می توان خلاصه کرد که اولین و مهم ترین آن تفاوت در نگاه به گفتمان انقلاب است یعنی نسل اول جنگ همان نسلی است که انقلاب را برپا کرد و در نتیجه انقلاب اسلامی برای او امری ارزشمند تلقی می شود. وقوع انقلاب اسلامی نقطه پایانی بود برای دورۀ انقلابات کمونیستی و سوسیالیستی. در روندی که ابتدا نوع گفتمان انقلاب تغییر کرد، پس از مدتی در حدود 15 الی 20 سال، روشها نیز تغییر کرد چرا که به دلیل توسعه و گسترش تکنولوژی ارتباطات، بستن کامل فضای جامعه امکان پذیر نیست لذا تراکم مطالبات سرپوش گذاشته شده پیش نمی آید تا موجب خیزش انقلابی شود. درشرایط حاضر ترجیح جوامع انسانی برای خروج از وضع موجود، اصلاح در اموراست تا انقلاب مگر در جوامعی که مسیر اصلاحات کاملاً مسدود شود. دلیل دیگر نیز نگاه جامعه محور بود که در گذشته وجود داشته و امروز شکل فردمحور به خود گرفته است . یعنی نسل امروز بیشتر به زندگی و رفاه خود توجه دارد .
به نظر شما انقلاب اسلامی و دفاع مقدس جامعه محور بود؟
بله. من معتقدم انقلاب اسلامی جامعه محور بود اما در عین حال وجوهی از نگاه فرد محوری هم داشت لذا امروز اگر تعریف صرفاً جامعه محور نسبت به انقلاب و دفاع مقدس صورت بگیرد برای نسل های حاضر و آینده تعریف قابل درکی نخواهد بود و آنها را لزوماً ارزش تلقی نمی کنند .
به سالهای ابتدایی انقلاب اشاره کردید که در واقع جنگ نیز در همان سال ها آغاز شد برای ما از رهبری امام در این دوران بگویید و در واقع پروسه 8 سال دفاع مقدس را با رهبری حضرت امام توضیح دهید؟
برای ما که نسل دوران انقلاب و جنگ هستیم شخصیت کاریزماتیک حضرت امام رویایی بود که به آن دست یافته بودیم و همیشه افتخار می کردیم و خوشحال بودیم که چه خوب شد که در عصری دوران جوانی خود را سپری میکنیم که امام درقید حیات هستند و به همین دلیل حاضر بودیم همه زندگی مان را برای ایشان فدا کنیم. بنابراین امام را ملاک و مصداق انسان بی خطا، متقی و خدامحور می دانستیم و به همین دلیل هیچ شائبه ای در پیروی و تبعیت از ایشان نداشتیم و زمانیکه جنگ آغاز و فرمان امام برای حضور در جبهه های دفاع مقدس صادر شد جبهه ها پر شد از جوانانی که هدفشان تبعیت از امام و پاسداری از اسلام و مرزهای کشور بود .
در عین حال اگر امام را از چارچوب رویای خود خارج کرده و به عنوان رهبر کشوری که تازه انقلاب کرده نیز در نظر بگیریم می بینیم ایشان تاثیرات شگرفی بر اکثریت قریب به اتفاق مردم گذاشته بودند . ایشان اعتقاد عمیقی به نقش مردم بر سرنوشت کشور داشتند و در تمام طول دوران جنگ اجازه ندادند امور مربوط به اداره کشور از جمله قانون اساسی معطل بماند یا به بهانۀ جنگ انتخاباتی برگزار نشود. ایشان هیچ گاه نخواستند به بهانۀ جنگ قدرتی فرا قانونی برای خود فراهم و یا حقی را از ملت سلب کنند. اگر هم مواردی وجود داشت که در آن امام تصمیمی فرای قانون گرفتند بنابر مصلحت بوده و هیچ یک رویکردی قدرت طلبانه ر ا دنبال نمی کرد بلکه اعتقاد ایشان حل معضلات جامعه بود. ایشان در شرایط جنگ هرگز نظامیان را بر مقدرات ملت و کشور حاکم نکردند.
در واقع می توان گفت مهم ترین دلیل حضور داوطلبانه جوانان و همراهی در جبهه های حق علیه باطل و همراهی خانواده های آنان اعتقاد به حضرت امام بود؟
بله دقیقا، حضور حضرت امام، راهی که مردم می رفتند را برای آنها یقینی کرده بود. خانواده ها جوانان خود را به جبهه می فرستادند با این اعتقاد که در امر حقی شرکت می کنند و اگر فرزندانشان کشته شوند شهید هستند و روزی خود را پیش خدا دریافت خواهند کرد. آن روزها جوانان به عشق لقاءالله برای دفاع از مرزهای کشور به جبهه می رفتند و امام نیز به آنها این روحیه را می داد که چنین دیدگاهی داشته باشند. همه افتخار می کردند که توانسته اند فردی از اعضای خانواده خود را به راه یقینی دفاع از ایران و اسلام تقدیم کنند.
سوال مهمی که برای نسل های امروز وجود دارد در سه نکته مهم خلاصه می شود: چراجنگ شروع شد؟ چرا قطعنامه پذیرفته و چگونه جنگ تمام شد؟
ببینید! ما کشوری تازه انقلاب کرده بودیم و نظام نوپایی مستقر شده بود. در عین حال این انقلاب جزء اصیل ترین انقلاب های شناخته شده در تاریخ جهان محسوب می شد و پیام هایی را در بر داشت از جمله اصلاح مناسبات جهانی. یعنی انقلاب فقط برای براندازی حکومت شاه برپا نشد بلکه هدف اصلی اش انقلابی علیه امپریالیسم امریکا(به زبان نسل آن زمان) بود و این پیام خیلی سریع به گوش ملت ها رسید . مردم شعار می دادند بعد از شاه نوبت امریکاست. در آن زمان امریکا و کشور های سلطه گر جهانی درصدد آن بودند که این انقلاب را مهار کنند و فعالیت هایی را آغاز کردند و جنگ علیه ایران را توسط صدام که زخم خورده جنگ با ایران در سال 51 بود را رقم زدند. در جنگ سال 51 امریکا پشتیبانی ایران را برعهده داشت و عراق جزو کشورهای اقماری شوروی سابق محسوب می شد. ایران پیش از انقلاب با حمایت امریکا به عنوان ژاندارم منطقه معرفی و تقویت شده بود و عراق در آن جنگ ناچار شد امتیازاتی را به ایران بدهد که به قرارداد 1975 مشهور است و شط العرب یا اروند رود بین دو کشور تقسیم و حاکمیت ایران بر جزایر سه گانه تثبیت شد. به دلیل شرایط پس از انقلاب که دیگر امریکا حامی ایران نبود و با استفاده از چراغ سبز امریکا جنگ عراق علیه ایران دوباره آغاز شد. عملیات ایذایی عراق در مرزها از ماهها پیش شروع شده بود اما در 31 شهریور سال 1359 حمله گسترده به ایران آغاز شد. ما بدون داشتن زمینه ذهنی ناگهان مواجه با انفجارهای گسترده و متعددی در تهران شدیم که بر اثر بمباران فرودگاه مهرآباد توسط هواپیماهای عراقی بود. بنابراین جنگ در حقیقت تهاجم عراق به سرزمین ما بود و در آن هیچ تردیدی وجود ندارد. آنها شروع به پیشروی درمرزهای ما کردند و تا ایران توانست خود را جمع و جور کند آنها بخش هایی از سرزمین ما را تصرف کردند اما پس از مدتی با سازمان دهی نیروها خصوصا نیروهای داوطلب انقلابی و و نیز ارتشی هایی که از پیش از انقلاب و پس از تصفیه باقی مانده بودند و البته چندان آمادگی جنگ نداشتند سازماندهی های مناسبی صورت داده شد و توانستند از پیشروی عراق جلوگیری کنند. در آن زمان بنی صدر با حکم امام به عنوان فرمانده کل قوا منصوب شده بود اما به دلیل آنکه وی آمادگی لازم را برای چنین جنگی نداشت دچار نوعی ساده اندیشی و توهم شد که "اگر بگذاریم دشمن به خاک ما نفوذ کند می توانیم آن را در گردنه های زاگرس غافلگیر کرده و شکست دهیم" اما این استراتژی بسیار خام بود. به لحاظ انقلابی و عرق ملی قابل پذیرش نبود که بگذاریم دشمن تا کوه های زاگرس پیش روی کند. و دفاع در برابر نیروهای زمینی عراق که جزو قوی ترین نیروهای زمینی دنیا محسوب می شد شکل گرفت و خوشبختانه رزمندگان ما مانع تصرف شهر اهواز شدند. بااینکه عراقی ها تا نزدیکی این شهر پیش آمده بودند، خرمشهر را تسخیر کرده و آبادان را در محاصره نگه داشته و شهر های متعددی را در غرب و جنوب کشور تصرف کرده بودند اما مقاومت جانانه مردم اجازه پیشروی بیشتر به آنها نداد.. دفاع ملی در برابر عراق کاملا افتخارآمیز است و نسل های آینده نیز آن را ستایش خواهند کرد.
چرا پس از فتح خرمشهر جنگ ادامه پیدا کرد ؟
بله، ادامۀ جنگ از سوی برخی از آن زمان زیر سوال می رود که خرمشهر و سایر بخش هایی که در تصرف عراق بودند آزاد شدند، دو دیدگاه وجود داشت یکی پذیرش آتش بس و مراجعه به مراجع جهانی برای گرفتن حق ملی و دیگری ادامه جنگ برای از بین بردن صدام که به هر حال دیدگاه دوم مورد پذیرش امام قرار گرفت.
در مورد اینکه دیدگاه اصلی و اولیه امام چه بود نقطه نظرات متفاوتی وجود دارد و بعضی معتقدند نظر ایشان توقف جنگ بود اما به هرحال نظر ایشان بر این قرار گرفت که باید حاشیه امنی را برای خودمان در داخل عراق به وجود آوریم.
شکل گیری فرهنگ دفاع مقدس در 6 سال دوم اتفاق افتاد یا از همان ابتدا؟
به نظر من در شش سال دوم و به دلیل طولانی شدن جنگ شاهد شکل گیری بخش عمدۀ فرهنگ جهاد و دفاع مقدس بودیم. فرهنگی که فی نفسه بسیار ارزشمند است اما متاسفانه عده ای با تاکید بی رویه و ایستایی بر آن بدون توجه به اقتضای زمان، شرایطی را ایجاد کرده اند که برای نسل حاضر غیرقابل قبول است یعنی سعی می کنند ارزشهایی که برای آن مقطع بسیار پر بها بود را بر نسل های بعدی که از جنگ حس و درک آن گونه ندارند حاکم کنند . با تحمیل این ارزش ها حس نسل جدید نسبت به دوران جنگ منفی خواهد شد و این جفایی است که بر دوران دفاع مقدس رفته و می رود. اگر این روند تداوم یابد نسل حاضر این ذهنیت را به نسل های آینده نیز منتقل خواهد کرد.
پس چرا عدهای جنگ را به دو سال اول و شش سال دوم تقسیم میکنند؟
در دو سال اول جنگ هیچ کس تردیدی ندارد در مورد شش سال بعد هم نمی توان تردید کرد چراکه ما گزینه هایی داشتیم که هر دو باید امتحان می شدند تا اکنون با هم قابل مقایسه باشند . ما راه دوم یعنی ادامهی جنگ برای بازپس گیری حق مان را انتخاب و خوب و بد آن را تجربه کردیم و راه اول را نرفتیم. نمی توان لزوما گفت اگر راه اول را انتخاب می کردیم نتایج بهتری می گرفتیم و چه بسا ممکن بود امروز متهم شویم که در آستانه پیروزی، آن را واگذار کرده و به خفت و خواری تن داده ایم . بنابراین سخن کسانی را که ادعا می کنند اگر پس از باز پس گیری خرمشهر جنگ را خاتمه می دادیم لزوما شرایط بهتری داشتیم، قابل قبول نیست . ما به سبب اعتمادی که به حضرت امام داشتیم، تصمیم ایشان را ملاک قرار دادیم نه کسانی که حرفشان نفوذی در جامعه نداشت و از ایشان تبعیت کردیم و به نظر من کار درستی انجام دادیم .ادامه جنگ، از نظرمن عاقلانه و درست بود و دستاوردهای بسیار خوبی نیز داشته است که اگر از آنها سوءاستفاده نشود برای نسل های آینده نیز سودمند خواهد بود.
برگردیم به زمان حال چرا امروز ارزش های دفاع مقدس را تنها گروهی خاص منحصر به خود می دانند و سعی در تظاهر به آن دارند؟
در حقیقت تبلیغ ارزش های دوران جنگ تبدیل به نان وآب عده ای شده است به همین دلیل برای بخش اعظمی از نسل حاضر جلوه و جاذبه ندارد . ارزش های دفاع مقدس را باید در قالب دفاع از وطن، مردم و اسلام تعریف کرد و اگر این امر ارزشی را به هر یک از مولفۀ فوق محدود کنیم در حقیقت تعریف درستی از آن ارائه نکرده ایم و مطمئنا مورد پذیرش نیز واقع نخواهدشد. متاسفانه عده ای نه تنها چنین می کنند بلکه از این ارزش ها علیه مردم استفاده می کنند. چفیه نماد و مظهر رزمنده ای جان بر کف که به جبهه رفته تا هم از سرزمین و هم از دین خود دفاع کند، بود .اما امروز بعضاً نشانه و پرچم کسانی است که در برابر مردم ایستاده اند .کسانی است که حق قانونی مردم برای تعیین سرنوشت خویش را به رسمیت نمی شناسند. جناحی که در اقلیت قرار گرفته و با حربۀ دفاع از ارزش های دوران دفاع مقدس می خواهد خود را بر مردم حاکم کند و بدون آنکه خود آن دوران را درک کرده باشند به کسانی می تازند که جانبازان، رزمندگان وایثارگران دفاع مقدس هستند. به دلیل امتیازاتی که امروز در بین کسانی که از این نماد استفاده می کنند توزیع می شود، مردم احساس می کنند این نماد، مظهر سودجویی و رانت خواری شده است.از آنجا که این گروه چفیه را نماد دفاع مقدس کرده اند بالطبع ارزش های آن را در معرض سوءظن و سوءبرداشت قرار داده اند. اگر کسانی که امروز خود را متولی ارزش های دفاع مقدس می دانند اما با رفتار خود آن دوران را زیر سوال بردهاند، کنار بروند، چهره های معنوی و رحمانی دفاع مقدس آنقدر جذاب جلوه خواهد کرد که نسل های حاضر و آینده هیچ مشکلی با آن نخواهند داشت.
با توجه به این موارد، نسل دفاع مقدس برای انتقال این ارزش ها به نسل های آینده چه راهی را باید انتخاب کند؟ از طریق فرهنگ یا سیاست و یا راه های دیگر ؟
امروزه موضوع تا حدی سیاسی شده است و اگرچه جناح های مختلف کشور همه بر ارزش های دفاع مقدس تاکید می کنند اما تمرکز یک جناح توام با بهره وری و امتیازطلبی و جناح دیگر ارزشی و نوستالژیک است چرا که پیشینه افتخار آمیز خود را در آن می بینند. به نظر من آنچه به عنوان ارزشهای دفاع مقدس مطرح می شود نیاز به پیرایش دارد یعنی برخی از وجوه آن واقعی هستند و برخی تصنعی. وقتی ارزش های واقعی را پیش روی مردم می گذاریم بعید است که مورد پذیرش واقع نشود اما وقتی ارزش ها با مسائل سیاسی و جناحی پیوند می خورد و تحت لوای آنها به حقوق مردم تعدی می شود پذیرش آنها در همان اقلیت مدعی محدود می ماند.
به همین دلیل کسانی که آن دوران را درک کرده اند و از مقام و منصب و یا موقعیت های ویژه بهره مند نیستند و در حاشیه قرار گرفته اند باید بر این ارزش ها تأکید کنند و این ارزش ها را سالم وخالص به جامعه معرفی کنند. یعنی همان کاری که آقای مهندس موسوی پیش از ورود به انتخابات انجام می داد و پس از ورود نیز ادامه داد. او سعی کرد به وجه خالص دفاع مقدس تاکید و پیرایه هایی که به آن بسته شده بود را نفی کند و بسیار هم موفق بود اما به دلیل اتفاقاتی که افتاد نتیجه مورد نظر حاصل نشد .
انتقال ارزشهای دفاع مقدس از طریق اشخاص، ساخت فیلم یا نگارش کتاب تا چه حد می تواند نتیجه بخش باشد ؟
فرهنگ شهادت یعنی همان فرهنگی که بخش عمده ای از انقلاب و دفاع مقدس را تشکیل می دهد. یعنی کسانی جان خود را در راه هدف متعالی و درست خود فدا کردند. حضور شهدایی از نسل جدید این نسل را منقلب کرده و آنها را به ارزش های فرهنگ شهادت نزدیک ساخته است . پافشاری براستیفای حقوق ملت و جلوگیری از پایمال شدن خون شهیدان این فرهنگ را عمیق تر و پایدارتر میکند. خون بی گناهی که به زمین ریخته شود نقش تربیتی زیادی را بر نسل حاضر دارد چراکه تعهد آنها را استوارتر می سازد. اگر پیام قابلیت داشته باشد آنگاه ابزار تبلیغ آن هم کار آمد خواهد بود. فرهنگ دفاع مقدس و پیام شهادت خود بخود قابلیت بالایی دارد کتاب، فیلم و معرفی اسوه ها اگر با زبان نسل حاضر هماهنگ باشند ابزارها و روشهای مناسبی برای این منظور هستند.