دکتر مجتبی رحماندوست که از خاک خورده های عرصه نوشتن از دفاع مقدس است و خود نیز زخم های زیادی از آن روز ها را، یدک می کشد بر این باور است که تقریبا بیشتر ابعاد جنگ مهجور مانده اند و شاید از بین همه آثار تولید شده درباره دفاع مقدس نتوان موردی را یافت که کاملا با شرایط آن زمان منطبق باشد.
وی که پست های سیاسی از قبیل مشاور رییس جمهور را عهده دارست و از فعالیتهای سیاسی هم غافل نیست، بیشتر به عنوان شخصیتی فرهنگی معروف شده است. مدیریت مرکز آفرینشهای ادبی حوزه هنری و معاونت فرهنگی بنیاد جانبازان از جمله مسئولیتهای گذشته او محسوب میشوند. رحماندوست هم اکنون مشاور رئیس جمهور در امور ایثارگران و دبیرکل جمعیت دفاع از مردم فلسطین است. از او درباره باید ها و نبایدهای دفاع مقدس می پرسیم که همه را از دریچه ای فرهنگی پاسخ می دهد؛ گفت و شنود وی با پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در پی می آید.
س: به عقیده جنابعالی، در شرایط کنونی و با توجه به ویژگی های نسل امروز ، چگونه باید از دفاع مقدس حرف بزنیم و کدام جنبه از دفاع مقدس را باید برجسته کرد؟
رحماندوست: همانگونه که در طی این سالها بارها و بارها تاکید کرده ام، برای سخن گفتن از دفاع مقدس باید از زبان ادبیات و هنر بهره بگیریم چراکه به اعتقاد من روش های مستقیم خیلی جوابگو نیستند و باید سعی شود از طریق روش های غیرمستقیم ادبی و هنری، چگونگی دفاع از دفاع مقدس را تبیین کنیم.
در پاسخ به این سوال که در این عرصه کدام جنبه از دفاع مقدس را باید برجسته کرد نیز باید گفت: مساله «دفاع از ایران» در مقطعی که همگان برای محو ایران تلاش می کردند و در شرایطی که برنامه هایی که برای محو این کشور وجود داشته است یکی از جنبه های قابل دفاع و برجسته کردن در این حوزه است. رویکرد «سپردن کار به جوانان» در دوران جنگ از دیگر این موارد است که می توان به آن پرداخت. رویکردی که سبب شده بود تا بالاترین سطوح مسئولیت در جنگ به جوانان داده شود و بر این اساس بزرگترین سرداران و شهدای مشهور جنگ میانگین سنی 24-25 ساله داشتند و درواقع کشورمان به دست جوانان، از توطئه ای طراحی شده نجات یافت و فرماندهی جنگ در دست جوانان بود. «اتکای به نفس و اداره و حفظ کشور از سوی نیروی های خودی» هم از دیگر این موارداست. چرا که امروز جوانان ما شاهد این مساله هستند که بسیاری از کشورها برای نجات خود به قدرت دیگری پناه می برند و در برابر آن خضوع می کنند و در واقع نفس اینکه در این جنگ، اتکای به نفس داشتیم و در داغ ترین شرایط حمله نظامی با اتکای به خود، کشور را حفظ کردیم از جمله جنبه هایی است که باید برجسته شود و با زبان ادبیات و هنر در اختیار نسل کنونی قرار گیرد.
س : با گذشت حدود دو دهه از پایان جنگ تحمیلی، مجموعه فعالیتهای فرهنگی، هنری و.. انجام شده در حوزه دفاع مقدس و نشر ارزش های آن را چگونه ارزیابی می کنید؟
رحماندست: به نظر من تاثیرگذاری خوبی در این عرصه وجود داشته است اما باید گفت که در این عرصه فاصله زیادی با آنچه شایسته دفاع مقدس است، وجود دارد و قالب های ادبی و هنری موجود از تراز عالی و واقعی دفاع مقدس، فاصله دارد و گرچه در برخی عرصه ها چون داستان کوتاه توفیقات خوبی داشته ایم و داستان های کوتاه زیاد و متفاوت الموضوعی خلق شده است اما در عرصه رمان وفیلم سینمایی به ویژه درباره فیلم هایی که در صددند تراز دفاع مقدس و سطح آن را به ما نشان دهند، توفیقات خوبی نداشته ایم و به اعتقاد من فیلمسازان توان کمی در این عرصه از خود نشان داده اند .
در عین حال باید اذعان کرد، گزیده ها و قالب های جدیدی مانند رمان- خاطره ها در سال های اخیر خلق شده اند که توانسته اند در قالبی جذاب، نقش جدیدی در انتقال این فرهنگ به نسل جدید داشته باشند و در عین حال « زبان خاک » نیز از دیگر روش هایی است که توانسته در انتقال ارزش ها به نسل جدید موفق عمل کند. زبان خاک درباره سخن گفتن مسافران اردوهای راهیان نور با خاک، در حین بازدید از مناطق جنگی به کار برده می شود که تاثیر زیادی روی افراد به جای می گذارد.
.
س: به نظر جنابعالی بهترین روش ها برای گفتن و نوشتن درباره دفاع مقدس برای مخاطب عام چیست؟
رحماندوست: به اعتقاد من در کل نمی توان چیزی را خلق نمود که همه مردم را در بر بگیرد و طبعا هر قالبی مورد پسند قشری خاص قرار می گیرد. همه مخاطبین، داستان کوتاه و فیلم و موسیقی و .. را نمی پسندند و در واقع باید به تناسب تنوع ذوق آدم ها و برداشت و حس و حال آنها، روش ها و زبان های مختلف ومتفاوتی را به کار ببریم. چرا که آدمی از آن چیزی حس می گیرد که با حال و ذوق خود او سازگار است و نمی توان انتظار داشت که زبان معرفی فرهنگ و اندیشه ای را معرفی کنیم که تمام مردم یک کشور به نسبت مساوی از آن حس بگیرند، چرا که ذوق آدم ها با هم متفاوت است.
س: آیا آنچه در جامعه در این زمینه بیان شده ، بیانگر دفاع مقدس با همان مختصات و ویژگی های خود بوده است یا خیر؟
رحماندوست: به نظر من این مسیر اینگونه نبوده است و شاید اگر از بچه های زمان جنگ و کسانی که حس و حال آن زمان را درک کرده اند بخواهیم تا از میان این کتابها و داستانها و فیلم ها، موردی را که کاملا با شرایط آن زمان منطبق است را انتخاب کنند، جوابی دریافت نکنیم. گرچه برخی رمان ها و خاطره ها به روایت واقعی تری از جنگ نزدیک شده اند، اما هنوز فاصله زیادی در این باره وجود دارد.
س: برای دستیابی به روایت های واقعی از دوران دفاع مقدس چه باید کرد؟
رحماندوست: راه رسیدن به این مهم، طولانی و دراز مدت است و به اعتقاد من، اگر کل آثار باقی مانده از دوران دفاع مقدس را اعم از آثار مکتوب شامل کتاب، شعر، داستان کوتاه و آثار فیزیکی به جا مانده از آن دوران شامل خاک، حوادث و .. را به عنوان ابزار و مصالحی در نظر بگیریم که قرار است بنایی از آنها ساخته شود و از بین آنها نیز برای ساخت بنای دفاع مقدسی که واقعا بیانگر مشخصه های دفاع مقدس باشد، گزینش و انتخاب کنیم، آنوقت می توان امید داشت که در آینده به پیکرهایی مجازی از کلیت مستند و واقعی دفاع مقدس، دست یابیم.
س: به اعتقاد شما کدامیک از ابعاد دفاع مقدس مهجور مانده و در این ساخت باید بیشتر مدنظر قرار گیرد؟
رحماندوست: در پاسخ به این سوال باید گفت که تقریبا بیشتر ابعاد جنگ مهجور مانده اند . حس و حال آن دوران ، صفاها و نوا و باطن آنها، سلحشوری ها، دشمن ستیزی ها، شجاعت ها، اخوت ها و برادری ها و آنچه در مجموع جبهه های ما را تبدیل به دانشگاه کرده بود از جمله این موارد است.
س: با وجود آنکه تنها دو دهه از پایان جنگ تحمیلی می گذرد و بسیاری از رزمندگان و شاهدان عینی جبهه های نبرد در قید حیاتند، اما به عقیده بسیاری از صاحبنظران و دلسوزان، تحریفاتی در این زمینه در حال شکل گیری است و راویانی به عرصه دفاع مقدس افزوده شده اند که روایت را وارونه بیان می دارند. دیدگاه حضرتعالی در این زمینه چیست؟
رحماندوست: من هم گاهی از زبان برخی، مواردی درباره جنگ می شنوم که به خوبی احساس می کنم که این راویان، جنگ را درک نکرده اند و فقط در صددند که حرفی در این باره گفته باشند و لذا به قولی حقایق را از این طریق، تحریف می کنند.
به اعتقاد من اگر مجموعه رزمندگان و کسانی که در میدان های جنگ حضور داشته اند را به عنوان عناصر تشکیل دهنده یک پیکر واحد و سالمی تلقی کنیم که روایت گر مستند جنگ اند، بر این اساس هرگاه ویروسی به این پیکر سالم حمله کرد همچون یک وجود انسانی، ویروس را احاطه کرده و آن را نابود می کنند و در واقع مجموعه رزمندگان دارای خاطره، می توانند و باید به عنوان یک پیکر واحد با این عناصر تحریف گر مقابله کرده و در مقابل آنها عکس العمل نشان دهند و با افشاگری، از انجام کارهای تحریفی نسبت به دفاع مقدس جلوگیری کنند.
بنابراین اگر بتوانیم در مقابل مجموعه تحریف های وارد شده از زبان برخی ها، تحلیل درستی ارائه کرده و واقعیت را آنگونه که هست بیان و آن را در سطح جامعه پخش کنیم، در این عرصه موفق خواهیم بود. در عین حال از رزمندگان و بازماندگان دوران مقدس نیز انتظار می رود که در حوزه ایجابی هم خوب عمل کنند چرا که هرچه رزمندگان ما در ثبت خاطرات و واقعیت های جنگ جدی باشند می توانند در کنار برخوردهای دفعی و افشاگری ها، امکان تحریف دفاع مقدس را تضعیف و آن را به سمت صفر ببرند.
س: به مواردی از تحریفات و وارونه انگاری های صورت گرفته درباره دفاع مقدس اشاره کنید؟
رحماندوست: مواردی در این باره وجود دارد که می توان به برخی از آنها اشاره کرد. به عنوان مثال کسانی که دست به قلم تدوین رمان و فیلمنامه نویسی و کارگردانی در این عرصه شده اند در تلاشند که همانند روال سایر حوزه ها، در حوزه فیلم دفاع مقدس عمل کنند و بر این اساس اینقدر به مساله خانوادگی و زمینه ای توجه می کنند که گویا اینها، جزء لاینفک دوران جنگ بوده است که حقیقتا اینگونه نبوده است.
مساله دیگر برخی بزرگنمایی های صورت گرفته در برخی آثار است که فضا را، حادثه گونه توصیف می کنند و قهرمان سازی هایی انجام می شود که گویا طرف مقابل همواره در شکست و ما همواره در پیروزی بوده ایم که واقعیت امر اینگونه نبوده است بلکه ما همواره شاهد انواع فراز و نشیب ها بوده ایم ودر خیلی از روزها شکست هم داشته ایم و اصلا مدعی اینکه همیشه پیروز بوده ایم نیستیم که اگر اینگونه بود جنگ ما 8 سال به طول نمی انجامید و اینقدر شهید نمی دادیم. و در واقع گرچه پیروزی نهایی از آن ما بوده است ولی فیلم هایی که به گونه ای همه پیروزی را به جبهه خودی می دهند، به نوعی در این تحریف ها نقش دارند .
س: فرمول امام در تبدیل هشت سال جنگ تحمیلی به پدیده ای کاملا مردمی چه بود؟
رحماندوست: اگر امام را از این جنگ حذف کنیم، مردم هم از جنگ حذف می شوند و اگرمردم از جنگ حذف شوند، چیزی از این جنگ باقی نمی ماند. بنابراین باید گفت امام و مردم در کنار هم حضور داشتند و نقش امام در این عرصه، نقشی تعیین کننده بود و حضرت امام تعیین کننده اصلی پیروزی و سرنوشت جنگ بودند اما اینکه امام چگونه این کار را انجام دادند، بحث دیگری است.
با توجه به اینکه فاصله شروع جنگ از پیروزی انقلاب فاصله کمی بوده است، باید گفت که مردم هنوز شور انقلابی خود را فراموش نکرده بودند چرا که بار اصلی انقلاب بر دوش همه مردم بود وهمه مردم در اقصی نقاط کشور و در همه سطوح در انقلاب حضور داشتند. لذا با فاصله کوتاه جنگ از پیروزی انقلاب، همان شور و حال پیروزی در انقلاب، حرکت مردم در مسیر جنگ را رقم زد و در واقع این مهم به گونه ای زمینه تداوم حضور مردم در عرصه دفاع را نیز فراهم کرد. ما با کودتا پیروز نشده بودیم لذا کل انقلاب کننده ها در صحنه حضور داشتند و با شروع جنگ، به جبهه ها رفتند.
نکته دوم این مهم است، که امام با تعلق زیاد خود به فرهنگ دینی به گونه ای صدر اسلام را احیا کردند چرا که در صدر اسلام هم اینگونه نبود که نیروهای ثابتی در پادگان ها حضور داشته باشند تا در زمان جنگ به میدان بیایند که در واقع امام هم با تعلق شدیدشان به فرهنگ دینی و اسلامی، صدر اسلام را زنده کرده و مردم را به عرصه دفاع مقدس وارد کردند.
س: فرمول اجرایی امام در این زمینه چه بود؟
رحماندوست: امام بلافاصله پس از پیروزی انقلاب، سپاه را تشکیل دادند ودرکنار نیروهای نظامی که در سایر نقاط جهان وجود داشت و شامل نیروی هوایی، زمینی و دریایی است، نیروی چهارمی به نام بسیج را طراحی و تبیین کردند و در حقیقت امام نیروی مقاومت بسیج را از نظر ساختاری تشکیل دادندکه عناصر آن هم صرفا مردم بودند. مردم هم توانستند در یک برنامه ریزی دقیق نظامی، برای حضور در جنگ ساماندهی شوند و بدین وسیله نیرویی که شکل واقعیت آن مردم بود ولی سازماندهی آن سازماندهی سپاهی، بسیجی نظامی بود، توانست با حضور در جنگ پیروزی را برای این ملت و کشور رقم زند.
سخن آخر ...
رحماندوست: در آخر هم باید بگویم که بعد از مطالعه بسیاری از کتابها و آثار جنگ و دفاع مقدس، بر این باورم که واقعیت ها و ناگفته های زیادی از جنگ وجود دارد که هنوز به کتاب ها راه پیدا نکرده اند و لذا از همه کسانی که چه کمترین و چه بیشترین خاطرات را از جنگ دارند، تقاضا می کنم که آنها را از نسل های بعد دریغ نکرده و کوچک نشمارند و با نقل کردن و نوشتن آنها روی کاغذ، به ثبت و ضبظ آن مشغول شوند. چرا که به اعتقاد من این جنگ 8 ساله، می تواند تا یک قرن آینده سرمایه تقویت، سازماندهی و انرژی افزایی در کشور باشد و نباید آن را دست کم گرفت و بر این اساس باید ارزش ها، خاطرات و تجربیات دفاع مقدس را گرامی بداریم.