زمان: 7 تیر 1314 / 27 ربیعالاول 1354
مکان: قم
موضوع: وصایاى عرفانى ـ اخلاقى و تأیید صلاحیت فلسفى ـ عرفانى یکى از شاگردان
مخاطب: همدانى (حجت)، میرزا جواد
بسم اللّه الرحمن الرحیم
سبحانک اللهم و بحمدک یا مَنْ لا یرتقی إلى ذروة کمال أحدیته آمال العارفین، و یقصر دون بلوغ قدس کبریائه أفکار الخائضین. جَلَّتْ عظمتک من أن تکون شریعةً للواردین، و تقدّست أسماؤک من أن تصیر طعمةً لأوهام المتفکّرین. لک الأحدیة الذاتیة فی الحضرة الجمعیة والغیبیة، والواحدیة الفردیة فی التجلّیات الأسمائیة والأعیانیة، فأنت المعبود فی عین العابدیة والمحمود فی حال الحامدیة. ونحمدک اللهم بألسِنَتک الذاتیة فی عین الجمع والوجود على آلائک المتجلّیة فی مَرائی الغیب والشهود، یا ظاهراً فی بطونه وباطناً فی ظهوره.
و نَستعینُک و نعوذُ بک من شرّ الوسواس الخَنّاس، القاطع طریق الإنسانیة، السالک بأولیائه فی مهوى جِهنام الطبیعة الظلمانیة، اهدنا الصراط المستقیم الذی هو البرزخیة الکبرى و مقام أحدیة جمع الأسماء الحُسنى.
و صلِّ اللهم على مبدأ الظهور و غایته، و صورة أصل النور و مادّته ـ الهیولى الاُولى ـ والبرزخ الکبرى الذی دَنى فرفض التعیُّنات فتَدّلى فکان قاب قوسى الوجود و تمام دائرة الغیب والشهود أو أدنى الذی هو مقام العَماء، بل لا مقام هنا على الرأى الأسنى (عنقا شکار کس نشود دام بازگیر). و على آله مفاتیح الظهور و مصابیح النور بل نورٌ على نورٍ، غصن[1] الشجرة المبارکة الزیتونة والسدرة المنتهى وأصلهما، و جنس الکون الجامع والحقیقة الکلیة و فصلهما، سیّما خاتم الولایة المحمدیة و مُقبِض[2] فیوضات الأحمدیة الذی یظهر بالربوبیة بعد ما ظهر آباؤه علیهمالسلام
بالعبودیة، فانَّ العبودیة جوهرةٌ کنهها الربوبیة، خلیفة اللّه فی الملک والملکوت و إمام أئمّة قُطّان الجبروت، جامع أحدیة الأسماء الإلهیة و مظهر تجلّیات الأوّلیة والآخریّة، الحجَّة الغائب المنتظر، و نتیجة مَنْ سلف و غَبَر ـ أرواحنا له الفداء و جعلنا اللّه من أنصاره ـ والعنِ اللهم أعدائهم، قُطّاع طریق الهدایة، السالکین بالاُمم مسلک الضلالة والغوایة .
و بعد، فإنّ الإنسان ممتاز عن سایر الموجودات باللطیفة الربانیة والفطرة الالهیة ـ فِطْرَةَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها ـ و هذه بوجهٍ هی الأمانة المشار إلیها فی الکتاب العزیز الالهی «إنّا عَرَضْنا الأَمانَةَ عَلىَ السَّمواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَاَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَها الإنْسانُ» و هذه الفطرة هی فطرة توحید اللّه فی المقامات الثلاثة بل رفض التعیّنات و إرجاع الکُلّ إلیه وإسقاط الإضافات حتّى الأسمائیة وإفناء الجُلّ لدیه. و مَنْ لم یصل إلى هذا المقام فهو خارجٌ عن فطرة اللّه و خائنٌ فی أمانةاللّه، و جاهلٌ بمقام الإنسانیة والربوبیة، و ظالمٌ بنفسه والحضرة الالهیة.
و معلومٌ عند أصحاب القلوب من أهل السابقة الحُسنى أنّ حصول هذه المنزلة الرفیعة والدرجة العَلیة؛ لایمکن إلاّ بالریاضات الروحیة والعقلیة والخواطر القُدسیة القلبیة بعد طهارة النفس عن أرجاس عالم الطبیعة و تزکیتها، فإنّ هذا مقامٌ لا یمسُّه إلاّ المطهّرون، و صرف الهَمّ إلى المعارف الإلهیة و قَصْر الطرْف إلى الآیات والأسماء الربوبیة عقیب صیرورته إنساناً شرعیّاً بعدما کان إنساناً بشریاً بل طبیعیاً. فاخرجی أیّتها النفس الخالدة إلى الإرض لاتّباع هواک من بین الطبیعة المظلمة المدهشة الهیولانیة، و هاجری إلى اللّه مقام الجمع و إلى رسوله مظهر أحدیة الجمع حتّى یدرکک الموت بتأیید اللّه تعالى فوقع أجرک علیه، وهذا هو الفوز العظیم والجنة الذاتیة اللقائیة التی لا عین رأت و لا اُذن سمعت و لا خطر على قلب بشر.
واعلمی أنّک ظهرت من مقام جامعیة الأسماء والبرزخیة الکبرى، و أنت غریب فی هذه الدار ولابدّ لک من الرجوع إلى الوطن؛ فاحببی وطنک فإنّه من الإیمان ـ کما أخبر به سیّد الإنس والجانّ.
إیّاک ثمّ إیّاک ـ واللّه تعالى معینک فی اُولاک واُخراک ـ و أن تصرف همّک إلى حصول الملاذّ الحیوانیة الشهویة فإنّ هذا شأن البهائم، أو الغلبة على أقرانک و أشباهک حتّى فی العلوم والمعارف فإنّ هذا شأن السباع، أو الریاسات الدنیویة الظاهریة وصرف الفکر والتدبیر إلیها فإنّ هذا مقام الشیاطین، بل ولاتجعلی نصب عینک صورة النسک و قشورها، ولا اعتدال الخُلق و جُودتها، ولا الفلسفة الکلّیة والمفاهیم المبهمة، ولا تنسیق کلمات أرباب التصوّف والعرفان القشریة وتنظیمها، و إرعاد أهل الخرقة و إبراقها، فانّ کلّ ذلک حجاب فی حجاب وظلمات بعضها فوق بعض، و صرف الهمّ إلیها اخترام و هلاک، و ذلک خسران مبین وحرمان ابدی و ظلمات لا نهایة لها؛ بل یکون همّک التوجّه إلى اللّه تعالى و إلى ملکوته فی کلّ حرکاتک و سکناتک و أنظارک و أفکارک؛ فإنّک مسافر إلى اللّه تعالى ولایمکن لک هذه المسافرة بقدم النفس بل لابدّ و أن یکون بقدم اللّه و رسوله؛ فإنّ المهاجرة من بیت النفس لایمکن بقدمها. فکلّما کان قدمک قدم النفس، ما خرجت بعدُ من بیتک، فلست مسافراً؛ وقد عرفت أنّک غریب مسافر.
وهذه وصیّتی إلى نفسی القاسیة المظلمة البطّالة و إلى صاحبی الموفّق ذی الفکر الثاقب فی العلوم الظاهرة والباطنة والنظر الدقیق فی المعارف الالهیة، العالم الفاضل النقّاد والروحانی الآقا میرزا جواد الهمدانی ـ بلّغه اللّه غایة الأمانی ـ فإنّی ولعَمر الحبیب مع أنّه لستُ من أهل العلم وطلاّبه قد ألقیت إلیه ما عندی من مهمّات اُصول الفلسفة الالهیة المتعالیة، و شطراً ممّا استفدت من المشایخ العظام ـ أدام اللّه ظلّهم ـ و کتب أرباب المعرفة و أصحاب القلوب ـ رضوان اللّه علیهم ـ و قد بلغ بحمد اللّه تعالى مرتبة العلم والعرفان وسلک مسلک العقل والإیمان، وهو سلَّمه اللّه لطیف السّر والقریحة، نقیّ القلب، سلیم الفطرة، جَیِّد الرَویّة، متردّی برداء العلم والسداد وعلى اللّه التوکّل فی المبدأ والمعاد.
ولقد اوُصیه بما وصّانا أساطین الحکمة والمشایخ العظام من أرباب المعرفة أن یضنّ بأسرار المعارف کلَّ الضَنّ على غیر أهله من ذوی الجحد والاعتساف، والضالّین عن طریق الحقّ والانصاف؛ فإنّ هؤلاء السُّفَهاء قرائحهم مُظلمة، وعقولهم مُکدّرة، ولا یزیدهم العلم والحکمة إلاّ جهالة وضلالة، ولا المعارف الحقّة إلاّ خسراناً و حیرة، وقد قال تعالى شأنه: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ ... وَلا یَزِیدُ الظّالِمِینَ اِلّا خَسَاراً.
و إیّاک ثمّ إیّاک أیّها الأخ الروحانی والصدیق العقلانی و هذه الأشباح المنکوسة المُدَّعون للتمدُّن والتجدُّد، وهم الحُمُر المُسْتَنْفَرة والسِّباع المفترسة والشیاطین فی صورة الإنسان، و هم أضلّ من الحیوان، و أرذل من الشیطان، وبینهم ـ ولَعَمْرِ الحقیقة ـ والتمدّن بونٌ بعید؛ إن استشرقوا استغرب التمدّن، وإن استغربوا استشرق، فرّ منهم فرارک من الأسد فإنّهم أضرّ على الإنسان من الآکلة للأبدان.
واُکرّر التماسی و وصیّتی أن تذکرنی عند ربّک ـ تعالى شأنه ـ ذکراً جمیلاً رَبَّنا آتِنَا فِی الدُّنْیا حَسَنةً وَ فِیالآخِرَة حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النّارِ و جَنِّبنا عن مخالطة السَّفَلة الأشرار بحقّ محمّدٍ و آله الأطهار ـ صلوات اللّه علیهم.
حرّره العبد العاصی المذنب السیّد روح اللّه بن السیّد مصطفى الخمینی، غفر اللّه تعالى لهما و جزاهما وإخوان المؤمنین جزاءً حسناً فی صبیحة یوم السَّبْت لثلاث بَقین من ربیع المولود سنة الأربع والخمسین وثلثمأة بعد الألف من الهجرة القُدسیّة النبویّة ـ صلّى اللّه علیه وآله.
[ترجمه:
بسم اللّه الرحمن الرحیم
خداوندا؛ پاک تویى و سپاس مىگویمت، اى که آرزوى عارفین به قلۀ کمال احدیتش نرسد، و اندیشۀ پویندگان از وصول به کبریاى مقدسش کوتاه. عظمتت والاتر از آنکه براى ورود به آن راهى یابد، و اسمائت مبرا از آنکه به دام پندار متفکرین آید.
توراست احدیت ذاتى در مقام حضرت جمعى و غیبى،و از آنِ توست واحدیت فردى در تجلیّات اسمائى و اعیانى.[3]
پرستیده تویى در حالى که خود مىپرستى، و پسندیده تویى به هنگامى که مىپسندى. خداوندا؛ تو را سپاس مىگوییم با زبانهاى ذاتىات که در عین جمع و وجود است[4] براى نعمتهایت که جلوهگر در آینههاى غیب و شهود است؛ اى که پیدایى
هنگامى که پنهانى و نهانى چون هویدا.
یارىمان کن و پناهمان ده از شرّ وسوسۀ شیطان، آن راهزن طریق انسانى و راهبر دوستان خویش به درههاى ژرف طبیعت ظلمانى، ما را به راه راست هدایت فرما که برزخیت کبرى و مقام جمع اسماى حسناست.[5]
خدایا؛ درود بىپایان فرست بر مبدأ و غایت ظهور و صورت و مادۀ اصل نور (که هیولاى اولى است) و هم او برزخ کبراست چنانچه [دَنى] نزدیک شد پس تعینات را رها کرد [فَتَدلّى] و خرامید [فکانَ قابَ قَوسَیْنِ] پس در جایگاه یک کمان کامل با دو قوس وجود و تکمیل دایرۀ غیب وشهود قرار گرفت [أو أدْنى] یا نزدیکتر از آنکه همان مقام عماء است، بلکه در آن جایگاه هیچ مقامى نیست ـ بنابر اصح نظریات ـ (عنقا شکار کس نشود دام باز گیر).[6]
و خدایا؛ درود فرست بر آل او که ظهور الهى را گشایشگر و نور الهى را نمایانگرند بلکه نورٌ على نور هم ایشانند، ریشه و شاخۀ درخت مبارکۀ زیتون و سدرة المنتهى[درختى در بالاترین مکان بهشت] هم اوست[7] و هم او جنس و فصل کوْن جامع و حقیقت کلیه است.[8]
مخصوصاً درود بر آن کسى که ولایت محمدیه را به نهایت رسانده، فیضهاى احمدى را پذیرفته (قبض کرده)، با وصف ربوبیت الهى پدیدار شود چنانچه پدرانش با عبودیت آشکار شدند، چرا که عبودیت حقیقتى است که کُنه آن ربوبیت است. آنکه خدا را در مُلک و ملکوت جانشین و ائمۀ کجاوۀ جبروت را پیشوا، احدیت اسماء الهى را جامع و تجلیات اول و آخر را مظهر است، حجت غائب منتظر نتیجۀ پیشینیان و گذشتگان ـ ارواح ما به فدایش و خداوندمان از یارانش قرار دهد ـ پروردگارا! دشمنان ایشان را لعنت کن که راهزن طریق هدایتند و راهبر امتها به گمراهى و حیرتند.
و بعد، آدمى را از دیگر موجودات به واسطۀ یک لطیفۀ ربانى و فطرت الهى متمایز کردهاند، فطرتى خدایى که آدمیان را بر آن طینت آفرید. و این فطرت ـ به وجهى ـ همان امانتى است که در کتاب عزیز الهى مورد اشاره شده اِنّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَالجِبالِ فَاَبَیْنَ أنْ یَحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنْها و حَمَلَها الإِنْسانُ[9] ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه داشتیم، از تحمل آن سرباز زدند و از آن ترسیدند و انسان آن را بر دوش گرفت. و این فطرت همان فطرت توحید خدا در مقامات سه گانه [ذات و صفات و افعال] بلکه فطرت رها کردن همۀ تعینات و ارجاع همه چیز به او و اسقاط همۀ اضافات حتى اضافات اسمائى است و فانى کردن همه چیز است نزد او، و هر که به این منزلت نرسد از فطرت خدا خارج شده و در امانت پروردگار خیانت کرده و نسبت به مقام انسانیت و ربوبیت جاهل و به نفس خویش و حضرت حق ستم کرده است.
و نزد اهل دل از سابقین نیکسرشت آشکار است که نیل به چنین جایگاه والا و مرتبۀ بلندى ممکن نیست مگر با ریاضتهاى روحى و عقلى و با اندیشههاى مقدس قلبى پس از آنکه جان آدمى از پلیدیهاى عالم طبیعت پاک و پاکیزه شود ـ چرا که این مقامى است که لا یَمَسُّهُ الاَّ الْمُطَهَّروُن [10] جز پاکان را به آن دسترسى نیست ـ و نیل به این مقصود حاصل نشود جز آنکه آدمى همت در کسب معارف الهى بگمارد و نظر در آیات و اسماء ربوبى منحصر کند به دنبال آنکه انسان شرعى شد بعد از آنکه انسان بشرى بلکه طبیعى بود.
پس اى نفس تابعِ هوا که بر خاکدان زمین جاودانه گرفتارى، از خانۀ تاریک حیرتانگیز هیولانى بیرون آى، و به سوى «اللّه» که مقام جمع است و رسولش که مظهر احدیت جمع است [11] هجرت کن تا مرگ به تأیید خداى متعال تو را دریابد و پاداش تو بر خدا واقع شود که این همانا رستگارى عظیم و بهشت لقاء ذاتى است که نه چشمى را بر آن نظر افتاده و نه گوشى از آن خبر شنیده و نه بر قلب بشرى خطور کرده است [فوق ادراک بشرى است].
اى نفس؛ بدان که تو از مقام جامعیت اسماء و برزخیت کبرا ظهور کردهاى و در این دیارْ غریبهاى و چارهاى جز بازگشت به وطن ندارى، پس وطن خویش محبوبدار که این دوستى از ایمان است چنانکه سید انس و جن فرموده.
بپرهیز و بر حذر باش ـ خداوند متعال در اولى و اخرى یارت باد ـ از اینکه همت خویش صرف به دست آوردن لذات شهوات حیوانى کنى که این شأن چهارپایان است، یا به چیرگى بر نزدیکان و همانندان بپردازى ـ اگر چه غلبه در علوم و معارف باشد ـ که این منزلت درندگان است، یا همّ خویش به ریاستهاى ظاهرى دنیا صرف کرده تدبیر و اندیشه را بر آن بگمارى که مقام شیاطین است؛ بلکه حتى پوسته و ظاهر عبادات را نیز منظر نظر قرار نده، و نه اخلاق معتدل یا نیکو را، و نه فلسفۀ کلیه یا مفاهیم مبهم را، و نه شیوایى گفتار ارباب تصوف و عرفان ظاهرى و نظم کلام ایشان را، و نه غرش رعد اهل خرقه و آذرخش ایشان [که ادعاى رگبار معارف دارد] هیچکدام را در برابر چشمانت قرار نده، که همۀ آنها حجابى است اندر حجاب و ظلماتى است انباشته بر هم و صِرف کوشش در آنها مرگ و هلاکت است و چنین کارى زیان آشکار و محرومیت ابدى و ظلمتى است بىپایان.
بلکه همت تو باید در همۀ حرکات و سکنات و اندیشه و فکرت در توجه به خداوند متعال و ملکوت او باشد، چرا که به سوى خداى متعال مسافرى و ممکن نیست در این سفر با قدم نفْس راه پیمودن، پس چارهاى نیست جز آنکه با قدم خدا و رسول سفر کنى که مهاجرت از سراى نفس با گامهاى آن نتوان. پس تا هنگامى که با قدم نفس ره مىسپارى، هنوز از دیار نفس خارج نشده و به سفر نپرداختهاى، در حالى که مىدانى که مسافرى غریبى.
و این وصیتى است به نفْس سنگدل تاریک بیکارۀ خویش و وصیتى است به دوست موفقم صاحب خِردى با بینشى درخشان در علوم ظاهرى و باطنى و نظرى دقیق در معارف الهى، دانشمند خردمندِ نکتهسنج روحانى «آقا میرزا جواد همدانى» که خداوندش به نهایت آمال برساند.
من، به جان دوست قسم با آنکه از اهل علم و طلاب آن نیستم، از مهمات اصول فلسفۀ متعالیۀ الهى هر آنچه نزد خویش داشتم و بعضى از آنچه از اساتید بزرگوار ـ خداوند سایۀ ایشان را مستدام گرداند ـ و کتب ارباب معرفت و صاحبدلان ـ رضواناللّه علیهم ـ فرا گرفته بودم بر وى عرضه کردم، و او به حمد خداوند متعال به مرتبۀ علم و عرفان رسیده، مسلک عقل و ایمان را پیمود، در حالى که خود نیز ـ سلّمه اللّه ـ داراى قریحه و سرّى لطیف و قلبى پاک و طینت سلیم و فکرى نیکوست که لباس علم و راستى بر تن کرده، و توکل همه بر خداست در مبدأ و معاد.
و اکیداً وصیت مىکنم او را به آنچه اعاظم حکمت و اساتید بزرگوار اهل معرفت، ما را به آن وصیت کردهاند که نسبت به عرضۀ اسرار این معارف بر غیر اهلش ـ منکران و بىتدبیران و آنان که از راه حق و انصاف گم گشتهاند ـ کاملاً بخل بورزد، که آن کوتهنظران، ذوقى تار و عقلى کدر دارند و علم و حکمت جز جهالت و گمراهى بر ایشان نیفزاید و معارف حقه جز زیان و حیرت نیاندوزد که خداوند عالى مرتبه فرموده: و نُنَزِّلُ مِنَ الْقرآنِما هو شِفَاءٌ و رَحْمةٌ... وَ لاَ یَزِیدُ الظَّالِمیِنَ اِلاّ خَسَاراً[12] ما از قرآن آنچه را رحمت و شفاى مؤمنین است فرو فرستادیم و بر ستمگران جز زیان نیفزاید.
بپرهیز و بر حذر باش ـ اى برادر روحانى و دوست عقلانى ـ از این اشباح مدعى تمدن و تجدد که آنان ستورى رمیده و گرگهایى درنده و شیاطینى انساننما هستند که از حیوان گمراهتر و از شیطان پستترند، و قسم به جان حقیقت که میان آنان و تمدن آنچنان فاصلۀ دورى است که اگر به شرق روند تمدن به غرب گریزد و چون به غرب روى آورند تمدن به شرق برود، و همانند تو که از شیر مىگریزى تمدن از ایشان در فرار است، که ضرر ایشان بر بنىآدم از آدمخوارگان بیش است.
و درخواست و وصیتم را تکرار مىکنم که مرا نزد خداى بلند مرتبۀ خویش به نیکى یاد کنى رَبَّنا آتِنا فِى الدُّنْیا حَسَنَةً وَفِى الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النّارِ [13] پروردگارا در دنیا به ما حسنه و در آخرت حسنه عطایمان کن و از عذاب آتش نگاهماندار، و ما را از آمدوشد با فرومایگان شرور برکناردار به حق محمد و آله الأطهار ـ صلوات اللّه علیهم.
این وصیت را بندۀ نافرمان گنهکار، سید روح اللّه فرزند سید مصطفى خمینى ـ خداوند متعال هر دو را بیامرزد و به آنان و برادران مؤمن پاداش خیر دهد ـ در صبح روز شنبه، سه روز به آخر ربیع المولود سال یک هزار و سیصد و پنجاه و چهار بعد از هجرت مقدس نبوى ـ صلى اللّه علیه و آله ـ تحریر کرد.
[1]ـ إفراده باعتبار اللفظ بل المعنى .
[2]ـ بالقاف والباء الموحَّدة .
[3]ـ مقام ذات الهى مقامى است که در هیچ آینهاى تجلّى ندارد، و مقام احدیتْ ذات تجلّى وجود است در مقامى که همۀ
اسماء و صفات در آن مستهلک است، و مقام واحدیت مقامى است که وجود مشروط به جمیع اسماء و صفات در آن تجلّى مى کند.
[4]ـ خداوند خود را در مقامات مختلف ـ با زبان و فعل و حال ـ حمد مىکند یعنى هم با زبان ذات و هم با زبان اسماء الهى و هم با زبان اعیان ثابته در علم ربوبى حمد مىکند.
[5]ـ مقام برزخیت کبرى که مقامى بین احدیت صِرف و کثرت امکانى است، مقامى است که در آن ولایت کلى حاصل
مىشود. این مقام با قرب فرایض حاصل شده و عبدْ سمع و بصر حق مىشود، چنین مقامى نهایت معراج رسول اکرم ص بوده و براى دیگران به تبع آن حضرت حاصل مىشود.
[6]ـ در حدیثى از رسول اکرم ص آمده است که خداوند قبل از آنکه مخلوقات را بیافریند در عماء بود، و دربارۀ
معناى آن احتمالات زیادى آمده است که یکى از آنها این است که در حجاب اسماء ذاتى بود.
[7]ـ اینکه صفت مفرد براى ائمۀ اطهار آمده است با توجه به تعبیرات لفظى است نه معنى.
[8]ـ کوْن جامع عالَمى است که مقام احدیت جمع اسماء غیبى و شهودى است، و تعبیر دیگرى از انسان کامل است که
همه حضرات را در خود جمع کرده است.
[9]ـ بخشى از آیۀ 72 سورۀ احزاب.
[10]ـ سورۀ واقعه، آیۀ 79.
[11]ـ چون وجود با احدیت جمع جمیع اسماء و صفات تجلى کند، مقام اسم اعظم الهى «اللّه» است که ربّ انسان کامل یعنى رسول اکرم ص مىباشد، پس او مظهر احدیت جمع است.
[12]ـ سورۀ اسراء، آیۀ 82.
[13]ـ بخشى از آیۀ 201 سورۀ بقره.