پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران -تهران

حجت الاسلام ذوعلم، دبیر پیشین ستاد همکاری های آموزش و پرورش و حوزه های علمیه:

حجت الاسلام ذوعلم دبیر پیشین ستاد همکاری‌های آموزش و پرورش و حوزه‌های علمیه است که پژوهش های متعددی در خصوص جایگاه «معلم و دانش آموز» در فرایند تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی(س) انجام داده است. وی معتقد است که از دیدگاه امام عنصر اصلی در فرآیند تعلیم و تربیت «معلم» است. آنچه در ادامه آمده است پاسخ های حجت اسلام ذو علم به پرسش های ما در همین رابطه است:


اگر موافق هستید بحث را اینگونه آغاز کنیم که در اندیشه حضرت امام چگونه اهمیت آموزش و پرورش شکل می گیرد؟

از دیدگاه حضرت امام (س)، بحث «فرهنگ» مبنای هویت یک ملت معرفی شده است که معنای بسیار عمیقی دارد و بر همین اساس بوده است که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن نسبت به مقوله فرهنگ تأکید جدی داشته‌اند.

امام (س) براساس این دیدگاه، مبنای مبارزه خود با رژیم پهلوی را موضوع فرهنگ می‌دانستند و معتقد بودند که این رژیم نظام‌های ارزشی جامعه را تخریب کرده است و باید اصلاح عمیقی در آن صورت گیرد. حضرت امام در دوران پیش از انقلاب اسلامی احتجاج خاصی با رژیم پهلوی داشتند که اگر فرهنگ را به دست ما بدهید، می‌توانیم استقلال این کشور را بازگردانیم؛ بنابراین در دیدگاه امام راحل فرهنگ یک جایگاه مبنایی دارد و تمام ابعاد جامعه را اعم از عرصه تعلیم و تربیت، تبلیغ دین و هنر در برمی‌گیرد.

با این حساب شما معتقدید همین مبارزه فرهنگی پایه اصلی نظام فکری حضرت امام در تعیلم و تربیت است؟

بله، بعداز پیروزی انقلاب اسلامی امام راحل همین دیدگاه را در پایه‌گذاری نظام و به ویژه در رابطه با مقوله تعلیم و تربیت و آموزش و پرورش مطرح کردند و در برخی از بیانات ایشان تعبیر فرهنگ به معنای آموزش و پرورش و اهمیت آن به کار رفته است.

با این تعبیر پس در نظام فکری حضرت امام تعیلم و تربیت فرایند بزرگتری دارد؟

از دیدگاه امام تنها مدرسه و آموزش و پرورش مسئول تعلیم و تربیت نسل آینده نیست، امام نقطه آغاز تربیت را خانواده می‌داند و معتقد است که خانواده نخستین دانشگاه برای تربیت فرزندان است و پس از دامن خانواده، بحث مدرسه را مطرح می‌کنند که اگر قرار باشد جامعه اصلاح شود، این اصلاح باید از مدرسه و آموزش و پرورش آغاز شود و در دیدارهای گوناگون فرهنگیان با ایشان نیز، تأکید امام نسبت به ضرورت اصلاح جامعه از درون مدرسه به چشم می‌خورد. از دیدگاه امام خمینی(س) مبنایی‌ترین بحث در زمینه تعلیم و تربیت نیز «تربیت دینی» است؛ یعنی اگر نگاه توحیدی و رفتار اخلاقی و اسلامی را در نسل آینده محقق کنیم، سایر ابعاد جامعه نیز اصلاح خواهد شد البته حضرت امام به «تربیت علمی» نیز توجه داشتند و براین نکته تأکید می‌کردند که در عرصه علم باید از تقلید دیگران دست برداریم و خود به تولید علم بپردازیم.

به نظر می رسد در اندیشه های ایشان تعلیم و تربیت توحیدی جایگاه خاصی داشته باشد؟ اینطور نیست؟

در رابطه با نظریه‌‌های تعلیم و تربیت نیز اشاراتی در فرمایشات امام دیده می‌شود که بر این اساس، ایشان «تعلیم و تربیت توحیدی» را مبنا قرار می‌دهند و آن را در برابر «تعلیم و تربیت سکولاریستی» که حداکثر هدف خود را ساماندهی زندگی دنیوی می‌داند، مطرح می‌کنند. امام امت گاهی از «تربیت شیطانی» سخن می‌گوید؛ یعنی انسان‌ها به گونه‌ای تربیت می‌شوند که اهداف و اغراض نفسانی و دیدگاه‌های خودشان برایشان اصل است و گاهی‌ اوقات نیز از «تربیت حیوانی» بحث می‌کند که در این نوع از تربیت، انسان‌ها در حداکثر ممکن به منافع و حدود دیگران نیز توجه دارند و در نهایت نوع سوم تربیت که مد نظر امام (س) است، «تربیت انسانی و اسلامی» است که با همین تعبیر در بیانات ایشان دیده می‌شود. در این نوع از تربیت، هویت الهی بر هویت ملی و قومی غلبه می‌یابد و اصل واقع می‌شود و خلیفه اللهی انسان، محور تربیت قرار می‌گیرد. ایشان در جایی مطرح می‌کنند که در مواجهه با قرآن کریم نیز که یک کتاب الهی است با افراد کج ‌فهمی مواجه می‌شویم که از معلمان خوبی در فهم قرآن برخوردار نبوده‌اند بنابراین در عرصه تعلیم و تربیت معلمان و مربیان نقش اصلی را برعهده دارند و به خصوص اینکه هدف و نگاه و انگیزه‌ آنان نقش والایی در این عرصه دارد. امام در ذیل آیه اول سوره «علق» و در توضیح اسم «ربّ»، انگیزه الهی و جهت‌گیری الهی را محور اصلی در بحث تربیت تلقی و توصیه می‌کند که اساتید، معلمان، وعّاظ و کسانی که در جایگاه تربیت جامعه هستند، باید انگیزه الهی داشته باشند و به مراتبی از تربیت دست یافته باشند تا بتوانند تأثیرگذار باشند.

در این سیستم فکری، حضرت امام(س) به دانش‌آموزان و معلمان چه نگاهی داشت؟

نگاه امام (س) به مربیان و دانش‌آموزان یک نگاه الهی و توحیدی است که آنها را امانت‌های الهی تلقی می‌کند و در توصیه‌های خود تأکید می‌کند که ظرفیت‌های فطری و فکری دانش‌آموزان بسیار عمیق است و معلمان می‌توانند به آنها جهت بدهند و با یادآوری روایتی که پیامبر اکرم به علی(ع) می‌فرماید که «اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر است از آنچه که آفتاب بر آن می‌تابد»، چنین جایگاه و شأنی را برای معلمان قائل است و در یک جمع بندی نهایی، معلمی را «شغل انبیاء» تلقی می‌کند. در دیدار فرهنگیان با مقام معظم رهبری نیز ایشان بر شخصیت عنصری و محوری «معلم» تأکید داشتند؛ یعنی اینکه شخصیتی که می‌تواند بر دانش‌آموزان تأثیرگذار باشد و اگر کاستی‌هایی نیز در سایر مؤلفه‌های آموزش و پرورش وجود دارد می‌تواند آنها را جبران کند، معلم است. مؤلفه‌هایی همچون کتاب درسی، فضای‌ آموزشی، مدیریت، سیاست‌های کلان آموزش و پرورش، حمایت‌های مادی و نیز همکاری خانواده با مدرسه زمانی می‌تواند اثربخش باشد که ذیل شخصیت معلم قرار گیرد بنابراین در دیدگاه رهبری اساسی‌ترین عنصر در عرصه تعلیم و تربیت معلم است. البته دستگاه تعلیم و تربیت نیز موظف است در جهت ارتقاء مهارتی، علمی و اخلاقی معلمان برنامه‌ریزی و تلاش کند که اگر بخواهیم در این رابطه یک نوع ارزیابی داشته باشیم باید بگوییم که با وضعیت مطلوب فاصله‌ زیادی داریم و با اینکه آمادگی و پذیرش در حد بسیار بالایی برای ارتقاء دربین فرهنگیان وجود دارد اما چندان به زمینه‌های اثرگذاری که می‌تواند مهارت‌های علمی، فکری و عملی معلمان را افزایش دهد، توجه نشده است.

برای دست یافتن به این آرمان حداکثری ایجاد چه بسترهایی لازم است؟

از دیدگاه ایشان مهمترین نیاز معلم آن سرمایه و جوهری‌ است که اگر داشته باشد، می‌تواند نقش معلمی خود را به درستی ایفا کند یعنی تمام مقدمات و زمینه‌های مادی و معیشتی‌ را نیز زمینه‌ای می‌دانند تا معلم وقتی در فضای کلاس و مدرسه حاضر می‌شود، نقش تربیتی و الگویی خود را به درستی ایفا کند. مهمترین نیاز معلم بسترسازی برای ارتقاء مستمر آنها در عرصه‌های علمی و مهارتی و اخلاقی است که باید به طور جدی در این زمینه سرمایه‌گذاری شود.

اگر آموزش و پرورش دستگاه تعلیم و تربیت برای دانش‌آموزان است، در کنار آن یک دستگاه تعلیم و تربیت نیز برای فرهنگیان نیاز داریم تا به طور ویژه به این مسئله بپردازد؛ اینکه هر فرهنگی چند ساعت در طول سال در چند کلاس آموزشی حاضر شود که اثر بخشی اغلب آنها نیز بسیار محدود است، به هیچ وجه کافی نخواهد بود.

ارتباط مستمر معلمان و مربیان با اساتیدی که در این زمینه ورزیده و پیشکسوت هستند و از جهت علمی و اخلاقی و خلاقیتی‌ و نیز تسلط بر روش‌های تعلیم و تربیت توانمندی بالایی دارند، یک ضرورت است؛ حتی ما می‌توانیم فرآیندهایی را تعریف کرده و از روش‌ها و تجربیات دیگران نیز استفاده کنیم. به نظر می‌رسد هنوز از جهت جایگاه و ساختار، اهمیت این مسئله مورد توجه کافی قرار نگرفته.

منبع: پرتال امام خمینی

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.