سال گذشته حمید چیت چیان وزیر نیرو در یک برنامه تلویزیونی گفت: «در زمینه سدسازی افراط کرده ایم.» چندی پیش دکتر محمدی فاضل رئیس دانشگاه محیط زیست هم عنوان کرد: «به نظر می رسد برآیند مجموعه اتفاقاتی که در زمینه سدسازی در کشور رخ داده است، تجربه خوب و موفقی نیست.» او در ادامه سخنانش کارشناسان سدسازی حتی را به مناظره فراخواند و عنوان کرد اگر تجربه موفقی در حوزه سد سازی داشته اند بیان کنند.

سال گذشته حمید چیت چیان وزیر نیرو در یک برنامه تلویزیونی گفت: «در زمینه سدسازی افراط کرده ایم.» چندی پیش دکتر محمدی فاضل رئیس دانشگاه محیط زیست هم عنوان کرد: «به نظر می رسد برآیند مجموعه اتفاقاتی که در زمینه سدسازی در کشور رخ داده است، تجربه خوب و موفقی نیست.» او در ادامه سخنانش کارشناسان سدسازی حتی را به مناظره فراخواند و عنوان کرد اگر تجربه موفقی در حوزه سد سازی داشته اند بیان کنند.

به گزارش جماران، برخی از کارشناسان مباحث اقلیم، محیط زیست و آب و هوا اعتقاد دارند مسابقه سد سازی در سال های گذشته میان کشورهای عراق، ترکیه و ایران یکی از علل اصلی کاهش باران، خشک شدن تالاب ها و بستر رودهاست تا جایی که هنوز برخی بهترین راه برای احیای دریاچه ارومیه به عنوان بزرگ ترین تالاب کشور را انفجار و تخریب سدهای حوضه آبریز آن می دانند. چندی پیش محمد طالب حیدری کارشناس اقلیم و آب و هوا در یادداشتی که در همین صفحه به چاپ رسید نوشت: «خشک شدن خاک عراق عمدتاً به دلیل مهار خشن و بیرحمانه دجله و فرات روی داده و بالطبع دیگر از سیلاب های بهاره این رودخانه ها خبری نیست. این امر برای ما به مثابه از دست رفتن دریایی به وسعت چند صد هزار کیلومتر مربع در مسیر بادهای باران آور است.» ناگفته پیداست که مهار آب از یک سو و تغییر الگوی آب و هوا از سوی دیگر منشأ اصلی گرد و غبار و ریزگردهای فصلی است اما در مقابل دست اندرکاران سدسازی و مدافعان سد موضوع ساده ای را مطرح می کنند: «سد به معنای نابودی و تلف کردن آب نیست. سد می تواند بعد از آب گیری به همان اندازه که ورودی دارد، خروجی هم داشته باشد. بنابراین باید مشکل را در مدیریت سد جست و جو کرد و اینکه آیا حقابه بدرستی رعایت می شود یا خیر؛ و نه در اصل سد.»

مهندس حسین آقا محمدی مدیر پروژه نیروگاه های برقآبی و کارشناس منابع آب یکی از همان کارشناسان موافق با سدسازی است. وی در گفت و گو با «ایران» می گوید: «در سال 1965 میلادی امریکا و اروپا و دیگر کشورهای مطرح مثل روسیه تمام سدهایشان را ساخته بودند. اما همین حالا هم در امریکا سد می سازند. پس سد حتما خوب است. اما مهم معیار سدسازی است. باید سود و زیان آن را به صورت واقعی نه بر اساس شک و گمان محاسبه کنیم. از طرفی تنظیم سد در آب هم معیارهای خاص خود را دارد.در برآورد دقیق محاسبه ساخت سد، حتی قیمت درخت های آن منطقه هم محاسبه می شود و آنقدر صورت و مخرج کسر بالا و پایین می شود تا معلوم شود پروژه توجیه دارد یا نه. کما اینکه در دهه های گذشته به این صورت محاسبه نمی شد و اشتباهات بسیاری هم صورت می گرفت. البته گذشته از زحمات مدیران ما باید اعتراف کرد که ما در مرحله آزمون و خطا بودیم. مثلاً یکسری سدها در سال 75 کلنگ زده شد و سال 80 تعطیل شد چون اصلاً توجیهی برای ساخت نداشت. البته ساخت سد در آن دوره با معیارهای آن زمان کاملاً طبیعی بود.»

تبدیل سد به مسأله ای سیاسی

موضوع سد گاه از دعوای میان کارشناسان اقلیم و سازندگان و موافقان این پروژه فراتر رفته و به نوعی منازعه سیاسی تبدیل می شود. یک سو آنهایی هستند که افتخار می کنند پس از ویرانی های گسترده جنگ تحمیلی، کشور به بهترین شکل ممکن کمر راست کرد و در کنار راه افتادن چرخ صنعت، جان گرفتن پتروشیمی و احیا و گسترش پالایشگاه ها، جاده ها و... پروژه سدسازی نیز در دستور کار قرار گرفت و به دانشی بومی تبدیل شد. اما سوی دیگر ماجرا آنهایی هستند که ابتدا مؤلفه تغییر الگوی آب و هوا را نادیده می گیرند و در مرحله دوم نظر کارشناسان زیست محیطی را به شعاری سیاسی برای مخالفت با جریان سازندگی تبدیل می کنند. آقا محمدی نیز با این تقسیم بندی موافق است: «خیلی از سدها به بار نشست. بعد از ساخت سد کرخه بسیاری از اشتباهات مان را فهمیدیم و در ساخت سدهای دیگر جبران کردیم. برخی از اشتباهات هم گریزناپذیر است. شاید توانایی فنی اندک کارشناسان، بزرگ خواهی حاکمان قبل از انقلاب و تغییر معیارها در ساخت سد از جمله عوامل اشتباه بود. آن زمان کسی به این فکر نمی کرد که اگر درختی از بین برود یا روستایی زیر آب، مهم است یا نه. اما الان می گوییم درخت و محیط زیست خیلی مهم است. حالا معیارهایمان تغییر کرده. بله معیارهای سدسازی ما با سال 36 که اولین سد ساخته شد یعنی سد گلپایگان خیلی فرق کرده.»یکی از انتقادهای کارشناسان محیط زیست به پروژه سدسازی این است که «ما در زمان فراوانی آب با گشاده دستی به سد اندیشیده ایم اما حالا که درگیر خشکسالی هستیم نباید طرح های آن دوره را ادامه دهیم.» آقامحمدی می گوید: «وقتی حرف از نیروگاه می زنیم هم بحث آب است هم بحث نیروی برق. وقتی سد می زنیم درحقیقت مخزنی داریم که مثل بانک می ماند و امکان کنترل و تنظیم را از طبیعت گرفته و به ما می دهد. این مخزن هیچ مزاحمتی برای کشور ما ندارد. سال 83 سد کارون 3 را احداث کردیم. این سد تا سال 88 تمام پولی را که برایش هزینه شده بود برگرداند. ما سدی که خسارت عمده زده باشد، نداریم. همه دنیا سدهایی ساخته اند که خراب شده یا حتی در طراحی اش اشتباه داشته اند. ما آنقدر اشتباه نداشته ایم.» این مهندس پروژه های بزرگ سدسازی با یقین می گوید که خشک شدن آب رودخانه ها ربطی به سد سازی ندارد: « کشور ما نیمه خشک است و حالا هم دچار خشکسالی هستیم. اتفاقاً درست به همین دلیل هرجا که روان آبی داشته باشیم حتماً باید برای آن سد بزنیم. اما باید نحوه توزیع آب را هم مدیریت کنیم. سد مثل یک بانک برای ما عمل می کند. البته برای استفاده مفید از آب. اگر ما از این بانک درست استفاده نکنیم مقصریم. شیر استفاده از سد دست ماست که به چه میزان از آن بهره برداری کنیم. ما حقآبه را برای تأمین آب پایین دست داریم و باید تعیین کنیم که چند درصد آب صرف کشاورزی شود و چند درصد هم طبق برآوردهای کارشناسی باید به رودخانه پایین دست برود تا آب رودخانه خشک نشود.متأسفانه در برخی مناطق که مردم وضعیت معیشتی خوبی ندارند و به زراعت محتاجند به مسئولان منطقه فشار می آورند و مسئولان منطقه هم وزارت نیرو را مجبور می کنند که از حقآبه کم کنند و به آب کشاورزی آن منطقه بیفزایند. وقتی حقآبه کم می شود کم کم رودخانه هم کم آب و خشک خواهد شد. وقتی 30 درصد حقآبه را به 20 درصد یا کمتر تقلیل می دهیم، جریان آب در رودخانه از بین می رود. پس رودخانه را سد خشک نکرده است درواقع ما از این سد درست استفاده نکرده ایم. گاه طوری حرف می زنیم که انگار سد بلایی بر سر ما می آورد. مخزن سد کرج یک میلیارد متر مکعب آب نگه می دارد. حالا به دلیل افزایش جمعیت تهران و خطایی که پیش از انقلاب در ساخت سد لار به وجود آمده، باید جور آب تهران را سد کرج بکشد. چرا؟ چون سد لار نمی تواند به درستی آب را در خود جمع کند. اگر درست طراحی شده بود، می توانست 1.2میلیارد متر مکعب آب جمع کند و به تهران منتقل کند و سد کرج می توانست آب اضافه را به شهریار بدهد. حالا می گویند سد کرج ایراد دارد و آب شهریار را تأمین نمی کند. این درست نیست.

ما کلاً 3 سد بزرگ در ایران داشتیم اما در دوره سازندگی به خاطر حمایت آقای هاشمی رفسنجانی تعداد سدهای بزرگ را به 10 سد رساندیم که در سطح جهان هم مطرح هستند. مثل سد کارون 3، کرخه، مسجد سلیمان و سد گتوند که در سال 92 به ثمر نشست. این روند طبیعی در دوره سازندگی و اصلاحات بخوبی طی شد اما دولت نهم و دهم چیزی از سد و سدسازی نمی دانست و سر در نمی آورد.»

دکتر بهروز بهزادی راد نویسنده کتاب «حقآبه»، متخصص تنوع زیستی و زیستگاه ها و عضو هیأت علمی دانشگاه در گفت و گو با ایران نه یکسویه موافقان سد را همراهی می کند و نه یکسویه مخالفان را: «نمی توان یک بعدی قضاوت کرد. باید تأثیر سدها و نقاط مثبت و منفی آنها را بگوییم تا به نتیجه برسیم. بیش از 50 سال است که از ساخت سدهای منجیل و دز می گذرد. بعد از این همه سال باید مضرات این سدها مشخص شده باشند. درحالی که این سدها نه تنها ضرری نداشته اند که هیچ منفعت هم داشته اند. حتی نیاز به مدیریت هم ندارند.

بهتر است با عدد و رقم بحث کنیم در دنیا چند کشور برای حفظ محیط زیست سدسازی شان را تعطیل کرده اند؟ 45 هزار سد در دنیا وجود دارد. از این کشورها باید پرسید چرا سد ساخته اید؟ لابد آنها فواید و ضررهای سدسازی را آنالیز کرده اند و درنهایت به این نتیجه رسیده اند که سد بسازند.ساختن سد در تمام دنیا مرسوم است. حالا باید دید سدهای ساخته شده ایران در 3، 4 دهه اخیر چه منافعی داشته اند؟ در دهه 60 جمعیت ایران 30 میلیون نفر بود و مصرف آب و برق هم کمتر از 50 درصد مصرف فعلی. با این همه روزی 4، 5 ساعت خاموشی داشتیم. الان 70 میلیون نفر جمعیت داریم خاموشی هم نداریم. فقط 24 ساعت تولیدات آب و برق را حذف کنید بعد ببینید چه اتفاقی می افتد؟

اگر به صورت محیط زیستی بحث کنیم باید بگوییم ساختن سد کدام رودخانه را خشک کرده و چرا؟ در ارزیابی محیط زیستی قبل از ساختن سدها سه بحث اساسی وجود دارد. 1- تعیین وضع محیط زیست محدوده سد 2- ارزیابی اثرات مثبت و منفی سد 3- پیش بینی اثرات و مدیریت آن.

این چارچوب قالب گزارش های ارزیابی محیط زیست برای تمامی سدهاست. در جایی که سد می سازند پیش بینی می کنند و می گویند اگر این سد ساخته شود این اتفاقات برای پایین دست می افتد. بندی در ارائه راهکارها وجود دارد که باید حداقل آب مورد نیاز رودخانه ها رها شود. این گزارش ها هست. در اجرا و عمل اگر انجام می شود و یا نمی شود دلیل بر پاک کردن صورت مسأله نیست که بگوییم چون رودخانه دچار مشکل شده پس سد مشکل داشته است. نه این طور نیست.

در سدسازی پیش بینی کرده ایم که آب باید رها شود اگر موردی دارند که رها نمی شود، باید مشکل را حل کنند. اینکه آب رودخانه در پایین دست کم می شود درست است چون سد آب آن را تنظیم می کند. در شرایط عادی هم گاهی رودخانه ها کم آبند و گاهی طغیان می کنند. گاهی هم ممکن است به صورت طبیعی خشک شوند. اما وقتی سدی احداث می شود و حداقل نیاز آبی اش پیش بینی می شود دیگر این اتفاق نمی افتد. بنابراین من ندیده ام سدی باعث خشک شدن رودخانه شود.»دکتر بهزادی راد معتقد است ما همواره از مضرات سدسازی گفته ایم اما هیچ گاه اعتراف نکرده ایم که اگر سدسازی دهه 60 نبود کمبود باران در این سال ها چه بلایی می توانست سر کشور بیاورد: «همیشه از مضرات سدها برای محیط زیست گفته شده از قطع درختان گرفته تا به مخاطره افتادن زندگی پرندگان اما جالب آنکه در سد «پیشین» استان سیستان و بلوچستان که کروکودیل پوزه کوتاهش در حال انقراض بود و 30 تا بیشتر جمعیت نداشت، دقیقاً به دلیل آب مرده پشت سد زنده ماند و به جمعیت 300 تایی رسید. تالاب هایی در ایران وجود دارد که هیچ سدی در بالا دست شان نساخته ایم اما کاملاً خشک شده اند مثل تالاب «پریشان» در استان فارس. هیچ رودخانه ای به آن وارد نمی شود و هیچ سدی هم در بالادستش وجود ندارد اما تالاب پریشان خشک است. باید دید علت خشک شدن تالاب چیست؟»

آیا دریاچه ارومیه را سدها خشکاندند

آیا آنچنان که کارشناسان محیط زیست می گویند، خشک شدن دریاچه ارومیه با سدسازی های متعدد در حوضه های آبریز این دریاچه اتفاق افتاده است؟ به گفته آقامحمدی پیش از این 5 میلیارد متر مکعب در سال آب وارد دریاچه ارومیه می شد و به همین میزان هم آب از دست می داد. حال آیا سدسازی ها میزان ورودی آب را کاهش داده است؟ وی در این باره می گوید: «در دهه های گذشته وقتی سفارش های پایین دست سدها زیاد شد، به یکباره ورودی آب به دریاچه از 5 میلیارد متر مکعب به 4 میلیارد رسید. درحالی که تبخیر همان بود. بنابراین هرسال یک میلیارد آب کم شد. ما باید از همان زمان به حال این دریاچه فکری می کردیم. ایجاد چاه های نامناسب در اطراف دریاچه که اوج آن در دولت نهم و دهم اتفاق افتاد و به همین نسبت استفاده بیش از اندازه کشاورزان از این دریاچه باعث خشک شدن آن شد. بنابر این سد هیچ گونه مزاحمتی برای دریاچه نداشته است.»

آیا روند خشک شدن دریاچه ارومیه پیش از احداث سدها شروع شده یا پس از آن. آیا به یکباره اتفاق افتاده یا در یک پروسه طولانی و به تدریج. طبق آمار 10 درصد آب این دریاچه را سدها جابه جا کرده اند. حالا بقیه این آبها چه شده اند و به کجا رفته اند؟ اینها پرسش هایی است که دکتر بهروز بهزادی راد پاسخ به آنها را مهم می داند:

«متأسفانه بین 45 تا 60 هزار حلقه چاه در اطراف این دریاچه زده شده است. باید دید این چاه ها چند درصد باعث خشک شدن آب دریاچه ارومیه شده اند و سدها چقدر؟ البته چند درصد هم مربوط به خشکسالی های اخیر است. اینها براحتی از نظر علمی قابل تحلیل و بحث است. اما اینکه بیاییم صورت مسأله را پاک کنیم و بگوییم سدها باعث خشک شدن دریاچه ارومیه شده اند کاملاً غیر علمی است. بر روی دریاچه بختگان یک سد وجود دارد آن هم از دهه های قبل. خب این دریاچه چرا خشک شده؟روی تالاب هامون هم یک سدی وجود دارد هامون چرا خشک شده؟ و اگر خشک شده، باید به این نتیجه برسیم که دیگر نباید سد ساخت یا باید گفت چگونه این ها را باید مدیریت کرد و چقدر آب مورد نیاز رودخانه هاست و به همین میزان باید حقآبه را رعایت کرد؟ هر جا که سد ساخته می شود باید حداقل آب مورد نیاز محیط زیست پایین دست تأمین شود. تفاهمنامه ای بین محیط زیست و وزارت نیرو وجود دارد اما در یک بند هم به میزان حقآبه اشاره نشده است. محیط زیست باید حقآبه رودخانه پایین دست را تعیین کند.این تعیین بر مبنای وضعیت پایین دست رودخانه به وجود می آید. وقتی این اعداد و ارقام وجود ندارد، نابسامانی هم پیش می آید.»

اما دکتر اسماعیل کهرم مشاور رئیس سازمان محیط زیست در امور محیط طبیعی نظر مخالفی دارد. او در گفت و گو با «ایران» درباره توافقنامه می گوید: «بله ما با وزارت نیرو توافقنامه داریم و از روزی هم که خانم ابتکار رئیس سازمان شدند به همراه وزیر نیرو از دریاچه ارومیه بازدید کردند. در حقیقت این سازمان محیط زیست است که در زمینه حقآبه طلبکار است؛ 7 میلیارد متر مکعب آب به حوضه دریاچه ارومیه وارد می شود و ما تعیین کرده ایم که 40 درصد آن را به دریاچه ارومیه بدهیم و 60 درصد صرف کشاورزی شود، اما رعایت نمی شود.»

اما موانع رعایت حقآبه در حوزه آبی این دریاچه چیست؟ کهرم می گوید: «متأسفانه کشاورزان به صورت غیر قانونی پمپ وارد آب می کنند و آب را از سدها می کشند. از طرفی سیاست های غلط در سال های گذشته باعث شد زمین های کشاورزی از 350 هزار هکتار به 750 هزار هکتار برسند. در این شرایط چه فشاری به دریاچه ارومیه می آید؟ از یک طرف هم وزارت نیرو 36 سد روی دریاچه ارومیه ساخته، در صورتی که توان دریاچه ارومیه 14 سد بیشتر نیست.محیط زیست فقط تعیین کننده حقآبه رودخانه پایین دست است اما چه کسی مسئول اجرای درست این حقآبه است؟ چند درصد آب را به عنوان حقآبه در نظر می گیرند و وارد رودخانه می کنند؟ ما خیلی اخطار دادیم که آب رودخانه در حال کم شدن است و به پرنده ها و محیط زیست هم آسیب وارد می شود.

در حقیقت سازمان محیط زیست اینجا قربانی شده است. اجازه ساخت سد را چه نهادی صادر کرده؟ وزارت نیرو. بیش از 72 هزار حلقه چاه دور دریاچه ارومیه است، چه نهادی اجازه حفر داده؟ وزارت نیرو. حالا وقتی که وضع خراب می شود سراغ سازمان محیط زیست می آیند؟»در مورد چاه های عمیق باید به نکته مهمی نیز اشاره کرد و آن اینکه لااقل نیمی از این چاه ها به صورت غیر مجاز و بدون مجوز حفر شده اند. یک منبع آگاه محلی که درخواست دارد نام وی محفوظ بماند در گفت و گو با «ایران» می گوید: «سازمانی مثل محیط زیست یا سازمان آب در استان چندان قدرتی ندارد. بنابراین کشاورز و یا یک شخصیت بانفوذ محلی براحتی می تواند از طریق نامه ای از یک مسئول غیر مرتبط اقدام به حفر چاه عمیق کند. این چاه ها مثل سوراخ هایی در اطراف دریاچه هستند که آب دریاچه را می مکند. بنابراین اگر بخواهیم دریاچه ارومیه زنده شود اول باید جلوی نفوذهای غیرقانونی را بگیریم.»

وی به قدرت اندک سازمان های دولتی در استان آذربایجان غربی اشاره می کند و دکتر اسماعیل کهرم اساساً قدرت محیط زیست را اندک ارزیابی می کند: «ما علم ارزیابی زیست محیطی داریم یعنی قبل از اینکه جنگل ها را از بین ببریم یا روی رودخانه ای سد بسازیم باید ببینیم آیا این رودخانه توانایی انبار کردن آب را دارد یانه؟ این کارها انجام نشده است. متأسفانه جایی سد ساخته می شود که نباید بشود. ما با ساختن اصولی سد مخالف نیستیم با بی رویه ساختن آن مخالفیم. آقای چیت چیان وزیر نیرو هم در ابتدای وزارتشان تأکید کردند که اگر جایی سدی به غلط بنا شده است باید آن را از گردش خارج کرد.»

این سال ها موضوع سد، سدسازی، مدیریت سد، خشکسالی، گرد و غبار و خشک شدن تالاب ها و رودها به کلاف سردرگمی تبدیل شده است. پاره ای از موضوعات روشن است و پاره ای همچنان در سایه ابهام قرار دارد و البته سؤال اصلی همچنان باقی است؛ سد بسازیم یا نه و اگر قرار است بسازیم چگونه آن را مدیریت کنیم؟ آیا سد بانک آبی است که در خشکسالی و افت و خیز آب و هوا به کارمان خواهد آمد یا خود عاملی برای خشکاندن محیط زیست است؟

منبع : روزنامه ایران

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.