هر سال با فرا رسیدن زمستان، هوای تهران و دیگر کلانشهر ها در بسیاری از روز ها در شرایط بحرانی آلودگی قرار می گیرد و نفس ساکنان آن ها را به شماره می اندازد و آسیب های ناشی از آن هم روز به روز در حال افزایش است.‏

به گزارش جماران، شاید اولین بار در سال 1374 بود که زنگ خطر جدی آلودگی هوای تهران به صدا درآمد. همان زمان که نزدیک به یکصد نفر از کار شناسان و مدرسان محیط زیست، جغرافیا و شهرسازی در سالن اجتماعات پارک شهر تهران، گردهم آمدند و متنی موسوم به بیانیه «هوای تهران 74»را منتشر کردند که در آن برای نخستین بار از آلودگی هوای پایتخت به عنوان یک «بحران ملی» که راه مقابله با آن نیز عزم ملی است، نام بردند. از آن زمان تا کنون حدود 20 سال می گذرد و همچنان تهران نشینان با این معضل مواجه اند و راه کارسازی هم در این مورد اندیشیده نشده است. ‏

*عوامل آلوده کننده هوا

بررسی های سازمان بهداشت جهانی نشان می دهد که فقط 12درصد از ساکنان شهرهای بزرگ جهان در هوای مطابق با استانداردهای اعلام شده بهداشت جهانی تنفس می کنند و تقریبا نیمی از مردم شهرها در معرض هوایی قرار دارند که سطح آلودگی در آنها 5/2 برابر سطح تایید شده سازمان بهداشت جهانی است.‏

بر اساس این گزارش، کیفیت هوای خارج از خانه در اکثر شهرهای دنیا، پایین تر از استانداردهای سازمان جهانی بهداشت است، و همین مساله مردم را درخطر مضاعف بیماری های تنفسی و سایر بیماری ها قرار داده است.

کارشناسان معتقدند،عوامل متعدد آلوده کننده هوا عبارتند از مصرف سوخت های فسیلی، استفاده از وسایل نقلیه شخصی، مصرف ناکارآمد انرژی در ساختمان ها و استفاده از زیست توده ها برای آشپزی و گرمایش و این در حا لی است که بسیاری از کشورها با اعمال سیاست های اصولی و ازجمله منع گرم کردن ساختمان ها با استفاده از زغال سنگ و جایگزین کردن انرژی های نوین یا انرژی های پاک برای تولد برق یا بهبود کار موتورهای وسایل نقلیه،توانسته اند بر مشکل آلودگی هوا غلبه کنند. ‏

* پیامدهای آلودگی هوا

«مهرداد بائوج لاهوتی» نایب رئیس فراکسیون محیط زیست وتوسعه پایدار مجلس شورای اسلامی در مصاحبه با رسانه های گروهی اظهار داشته است: فرسودگی و غیراستاندارد بودن خودروها و رفت و آمد بیش از حد موتورسیکلت ها، از مهم ترین عوامل آلوده کننده هوای تهران محسوب می شود. آلودگی هوا در کلانشهرهای دنیا دلایل خاص خود را دارد و در تهران 80 درصد آلودگی هوا نتیجه تردد خودروهای فرسوده و غیراستاندارد و همچنین موتورسیکلت ها است.

وی با بیان اینکه طبق قانون برنامه چهارم توسعه کشور قرار بود 75 درصد جابه جایی ها در تهران به وسیله حمل ونقل عمومی و 25 درصد با خودروی شخصی باشد، می گوید: متاسفانه در حال حاضر این ارقام معکوس شده و بیشتر رفت وآمدها با خودروهای شخصی انجام می شود که نشان می دهد 40 درصد از قانون برنامه چهارم عقب هستیم.

نماینده مردم لنگرود در مجلس شورای اسلامی با اشاره به رفت و آمد خودروهای فرسوده در سطح شهر تهران می افزاید: در حال حاضر 8 هزار تاکسی پیکان در تهران تردد می کنند که نه از استاندارد مطلوبی برخوردارند و نه قابلیت جابه جایی مسافران را دارند.

* خودروهای فاقد استانداردهای لازم

لاهوتی همچنین یاد آوری می کند: تمامی خودروها باید تا پایان برنامه چهارم توسعه کشور از استانداردهای لازم و از جمله استاندارد یورو 4 برخوردار می شدند و پس از آن باید به فاز استانداردهای یورو 5 قدم می گذاشتند که این اتفاق نیفتاده و استاندارد خودروها در کشومان هنوز در یورو 2 باقی مانده است.

وی با بیان اینکه خوروی پیکان 8 گرم و موتور سیکلت ها به طور مستقیم 5/7 گرم گازهای آلاینده در تهران تولید می کنند می گوید: متاسفانه اراده کافی از سوی سازمان حفاظت محیط زیست که متولی سلامت جامعه است، برای برخورد با چنین آلاینده هایی وجود ندارد و این در حالی است که سالانه 5 هزار انسان در تهران بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می دهند که آمار بالایی است، در چنین شرایطی جای این سوال باقی است که چرا باید جلوی رفت و آمد خودروهای آلاینده و فرسوده گرفته نشود؟

این نماینده مردم لنگرود در مجلس نهم، با یادآوری اقدام شهرداری تهران برای درنظر گرفتن طرح ترافیک می افزاید: شهرداری ممنوعیت هایی را درنظر گرفته است و در عین حال خود به صورت آزاد اقدام به فروش طرح های روزانه می کند که به معنی در نظر گرفتن کسب درآمدی جداگانه از سوی شهرداری است در حالی که موضوع آلاینده های کلانشهر تهران زنجیره وار است و باید با توجه به تمامی آن ها نسبت به بهبود وضعیت هوا ـ اقدام شود.

لاهوتی با بیان اینکه باید نسبت به افزایش استفاده از حمل ونقل عمومی برای رفت و آمدهای روزانه شهروندان اقدام شود، یاد آوری می کند: مترو در تهران هم اکنون فقط 6 درصد جابه جایی ها را برعهده گرفته است که باید این سهم برای بهبود وضعیت هوا به بیش از 30 درصد برسد.

وی همچنین می گوید: در قانون رفع موانع تولید، حضور بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در حمل ونقل عمومی دیده شده است و به طور حتم در قانون بودجه 1394 نیز این موضوع برای کمک به بهبود وضعیت هوای پایتخت دیده خواهد شد.

عضو هیات رئیسه فراکسیون محیط زیست و توسعه پایدار مجلس شورای اسلامی، می افزاید: فرسوده بودن و نداشتن ایمنی کافی، دلیل اصلی بی رغبتی مردم برای استفاده از حمل و نقل عمومی است که باید با توجه جدی، این موضوع حل شود.‏

* معضل مهم زیست محیطی

‏ دکتر محمد اصلانی ـ کارشناس بهداشت عمومی در مورد آلودگی هوای کلانشهرها به گزارشگرروزنامه اطلاعات می گوید: یکی از معضلات مهم زیست محیطی، آلودگی هوا است که در تهران انواع آلاینده ها تولید می شوند، به طوری که در حدود 100 ترکیب از هزاران جسم آلوده کننده هوا که نتیجه فعالیت های انسانی است، در این آلودگی نقش دارد. ‏

*هوای پاک و شرایط آن ‏

دکتر اصلانی در مورد شرایط هوای پاک می افزاید: زمانی که استانداردهای آلودگی هوا و غلظت آلاینده ها پایین تر از حد مجاز باشد، هوا پاک خواهد بود. آلاینده هایی مانند مونواکسیدکربن، اکسید ازت، دی اکسید گوگرد، ازن، ذرات معلق، هیدروکربن های خاص و آزبست هر کدام استانداردهای مشخصی دارند که اگر مقدارشان کمتر از حد استاندارد باشد، هوا، پاک تلقی می شود.

علاوه بر آن، شاخصی به نام ‏AQI)‎‏) وضعیت روزانه هوا را نشان می دهد؛ به گونه ای که همه آلاینده ها به این شاخص تبدیل و بعد گزارش می شوند. بر مبنای این شاخص، اگر ‏AQI‏ کمتر از 100 باشد، شرایط هوا پاک و سالم است و اگر صفر تا 50 باشد، هوا پاک و 100-51 سالم، از 150-101 دارای شرایط ناسالم برای گـروه های حساس، از 200-151 ناسالم، 300-201 بسیار ناسالم و از 301 بالاتر وضعیت هوا خطرناک است.

*آلوده ترین مناطق تهران ‏

این استاد دانشگاه شهید بهشتی در پاسخ به این پرسش که آلوده ترین نقاط تهران کدام است، یاد آوری می کند: نمی توان اعلام کرد که به طور معمول کدام نقاط از تهران همیشه آلوده تر هستند، اما هرچه تراکم و رفت و آمدهای شهری و ترافیک در منطقه ای بیشتر باشد، مشکل آلودگی هوای ناشی از افزایش آلاینده ها و ذرات معلق در آن مناطق بیشتر است که مناطق مرکزی تهران این شرایط را دارند. ‏

در مناطق حاشیه ای شهر که انتظار می رود تردد کمتر باشد، میزان آلاینده ازن بیشتر است. علاوه بر آن، در شهر تهران وزش غالب باد از غرب به شرق است، بنابراین آلودگی هوا در مناطق شرقی و مرکزی بیشتر به چشم می خورد. اما تحقیقات انجام گرفته به وسیله وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی حاکی از آن است که میزان آلاینده های موجود در هوای شهر تهران 2/8برابر استاندارد های جهانی است و با توجه با اینکه منطقه 6 دارای اماکن مسکونی،تجاری و دانشگاهی است و در محدوده مرکزی و مناطق آلوده شهر واقع شده است، به نظر می رسد هوای آلوده تری دارد. در بررسی های به عمل آمده غلظت ذرات معلق در این منطقه در روز هوای پاک 5/2برابر استاندارد جهانی بوده است! ‏

* تلاش برای کاهش آلودگی هوا ‏

دکتر اصلانی با بیان این مطلب که آلودگی هوا ناشی از احتراق سوخت های فسیلی و خودروهاست و قطعا تعداد خودروها در آلودگی هوا نقش دارند می گوید: بهبود کیفیت سوخت، توسعه حمل ونقل عمومی، توصیه به مردم برای استفاده از وسایل نقلیه عمومی یا دوچرخه، درست مصرف کردن انرژی و به طور مثال تنظیم موتورخانه و شوفاژ در خانه های مسکونی از جمله اقدام های قابل توجهی است که می توانند آلودگی هوا را کاهش دهند، کمااین که بسیاری از کشورها با این اقدام ها در راه کاهش آلودگی هوا گام های بلندی برداشته اند.

وی در پاسخ به این پرسش که در ایران چه اقدام هایی برای کاهش آلودگی هوا انجام شده است می افزاید: از سال 1379، خودروسازان ملزم شده اند استانداردهای محیط زیست را رعایت کنند و در موتورسیکلت ها نیز رعایت استانداردهای محیط زیست، ضروری شده است. در سال 1382، حذف سرب از بنزین مطرح شد و علاوه بر آن، توسعه حمل ونقل عمومی مانند مترو و راه اندازی سیستم های هوشمند در شهرداری از مهم ترین اقدام ها برای کاهش آلودگی هوا بود. اما اقدام اصلی در این زمینه توجه ویژه مسئولان به آلودگی هوا را می طلبد و سایر اقدام ها باید به موازات انجام شود. به طور مثال، خودروها استاندارد لازم را ندارند و کیفیت سوخت آن ها هم مناسبت نیست و نظارتی هم بر رعایت استانداردها وجود ندارد. اکنون خودروها با استاندارد یورو 2 تولید می شوند، اما نظارتی بر آن نیست که تا چه زمانی این استاندارد حفظ می شود. مبدل «کاتالیستی» یا «واکنشگر شیمیایی» که آلاینده مونواکسیدکربن، اکسید ازت و هیدروکربن های سوخته را به گازهای بی اثر تبدیل می کند، باید تعویض شود، ولی نظارتی بر انجام این کار صورت نمی گیرد.

وی می گوید: استفاده کمتر از وسایل نقلیه شخصی می تواند در کاهش آلودگی هوا موثر باشد، اما بهبود کیفیت سوخت و رعایت استانداردهای لازم در خودروسازی اهمیت بیشتری دارد.

مردم باید از وسایل نقلیه عمومی استفاده و موتورخانه ها و شوفاژهای منازل خود را تنظیم کنند تا با درست مصرف کردن انرژی، آلودگی های هوا کاهش یابد. مردم همچنین باید از وسایلی مانند دوچرخه استفاده کنند و نسبت به سلامت خودروی خود، حساس باشند.

* فرهنگ سازی ترافیک

این استاد دانشگاه شهید بهشتی یادآوری می کند: طبق آمار و اطلاعات موجود افزون بر 30درصد از انرژی مصرفی جهان به بخش حمل و نقل تعلق دارد و از این رو دور از ذهن نیست که یکی از منابع اصلی آلودگی هوا را وسایل نقلیه موتوری دانست. ‏

وی با بیان این مطلب که گازهای حاصل از احتراق سوخت وسایل نقلیه از مهمترین آلاینده های هوا به شمار می روند، می گوید: با توجه به این موضوع اولین گام در فرآیند کاهش آلودگی هوا تلاش در راه کاهش میزان رفت و آمد خودروها و نیزکاهش سوخت مصرفی به ازای پیمایش وسایل نقلیه است. به منظور دستیابی به اهداف یاد شده، راه حل های گوناگون ترافیکی مطرح شده است. از جمله این راهکارها استفاده از ابزار فرهنگ سازی ترافیکی برای کاهش و کنترل آلودگی هوا است. ‏

در این پژوهش اثرات بسترسازی فرهنگی در بخش ترافیک و حمل و نقل به ویژه در رابطه با انتخاب شیوه حمل و نقلی مورد استفاده در سفرهای درون شهری در کاهش آلودگی هوا مورد بررسی قرار گرفته است. شایان ذکر است که با استفاده از روش های مناسب آموزشی و ارتقاء سطوح فرهنگی جامعه، با بهره گیری از ابزارهای مختلف می توان تا حد زیادی در کاهش آلاینده های هوا به ویژه در کلان شهری همچون تهران، بهره جست.‏مهران بخشایش کارشناس مرکز تحقیقات آلودگی هوا نیز به گزارشگر روزنامه اطلاعات می گوید: آلودگی هوا عبارت است از وجود یک یا چند ماده آلوده کننده در هوای آزاد به مقدار و مدتی که کیفیت آن را تغییر دهد و برای انسان، حیوان، گیاه و آثار و بنا های تاریخی مضر باشد. در حال حاضر منابع آلودگی هوا هم بیشتر طبیعی و مصنوعی است، اما بیشترین عامل آلودگی هوا، خودرو ها و سوخت موادفسیلی و نفتی، زغال سنگ و چوب است.

البته بخاری ها، آبگرمکن ها، سوخت های صنعتی، بخارها و ذرات موادشیمیایی و ذرات بسیار کوچکی که از برخی کارخانه ها به خصوص کارخانه های صنعتی در هوا پراکنده می شود نیز از عوامل مهم آلودگی هوا است. امروزه یکی دیگر از آلوده کننده های هوا، مواد رادیواکتیو است که در راکتورهای هسته ای، صنعت، وسایل اتاق عمل و نظایر آن ها به کار می رود و پسماند آنها اهمیت زیادی دارد. میزان مونواکسیدکربن در هوای تهران و دیگر کلان شهرها در روزهای سال متفاوت است و گاهی از حد استاندارد خارج می شود.‏

* آلاینده های مهم هوای تهران

بخشایش در مورد آلاینده های مهم هوای تهران می افزاید: ترکیبات گوگردی مانند دی اکسید گوگرد، ترکیبات اَزُته مانند منو و دی اکسید ازت، ترکیبات کربن مانند مونو و دی اکسید کربن، هیدروکربورها، مواد معلق، سرب، گاز کربنیک، اکسیدهای فتوشیمیایی، مواد رادیواکتیو، بو و صدا از جمله آلاینده های مهم هوا هستند. همچنین در میان منابع گوناگون آلایندگی، خودروها عامل انتشار 75 درصد از ذرات معلق (مهمترین آلاینده های هوای تهران)، 95 درصد منواکسید کربن و 60 درصد اکسیدهای ازت هستند. درحالی که صنایع 75 درصد از ترکیبات آلی، 55 درصد از دی اکسید گوگرد و 46 درصد از گازهای گلخانه ای را منتشر می سازند.

این کارشناس با بیان این مطلب که عامل مهم دیگر آلودگی هوا در اغلب شهرهای بزرگ، گاز اُزن در سطح زمین است یاد آوری می کند: اُزن در سطح زمین هنگامی تشکیل می شود که گازهای آلاینده حاصل از خودروها و سایر وسائلی که سوخت مصرف می کنند، با نور خورشید واکنش می کند و در نتیجه گاز اُزنی به وجود می آید که برای انسان سمی است. تا به امروز تصور می شد آلودگی هایی مانند مونواکسیدکربن مهم ترین آلاینده هوای تهران را تشکیل می دهد.

بخشایش در مود بنزن می گوید: بنزن، ترکیبی بسیار خطرناک است که به سرعت تبخیر می شود و ماده ای خوشبو است که در بنزین به مقدار زیادی وجود دارد. این ماده همچنین درصنایع پلاستیک، رزین و نایلون سازی نیز به کار می رود. متوسط مقدار موجود بنزن در هوای تهران5/2 برابر استاندارد های جهانی است.

* وارونگی دما و آلودگی هوا ‏

وی در مورد تاثیر وارونگی دما بر آلودگی هوای تهران می افزاید: این پدیده به خودی خود خطری را متوجه زمین و سلامت موجودات زنده نمی کند، اما ترکیب آلاینده های موجود با یکدیگر و پیدایش آلاینده های ثانویه، شهر را آبستن بروز فاجعه های زیست محیطی می سازد.

با شروع روز و آغاز فعالیت های انسانی و مصرف سوخت، دمای هوای سطح زمین افزایش می یابد. هوای گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا یا هنگام جابه جایی به وسیله باد، با لایه ای هم دما از هوا که به وسیله تابش خورشید در طبقات فوقانی جو تشکیل می شود، برخورد می کند و این امر مانع صعود و تبادل هوا می شود که نتیجه آن، تشکیل یک سطح پوششی هوای بالای شهر است که با گذشت زمان و افزایش فعالیت های انسانی و به دلیل حبس هوا در زیر این لایه، مواد آلاینده تولید شده در سطح زمین باقی می ماند و بالا نمی رود.

محبوس شدن هوای سرد به وسیله لایه ای از هوای گرم و ایجاد پوشش غیرقابل صعود و انباشته از هوای آلوده که روی شهر را می گیرد و تمامی آلودگی های به وجود آمده در شهر را زیر این طبقه جمع می کند، از ویژگی های «اینورژن» یا وارونگی دما در کلانشهرهای امروز است.

به طور کلی پدیده وارونگی دما موجب تراکم هوای آلوده در محدوده معینی می شود و هر قدر ارتفاع آن کوتاهتر باشد و مدت آن بیشتر به طول بیانجامد، بدیهی است که میزان خطرات آن فزونی می یابد. ‏

براساس تحقیقات به عمل آمده، تهران بیش از دو سوم روزهای سال با پدیده وارونگی جوی مواجه است و این حالت بیشتر در پاییز و زمستان روی می دهد. در حالت وارونگی دما، هوا، حالت سکون و آرام به خود می گیرد و جریان هوا در آن، به وقوع نمی پیوندد.‏

منبع: اطلاعات

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.