حسن رضایی باغ بیدی در روزنامه دنیای اقتصاد نوشت: هارون الرشید (خلافت: 170 193 ق) در سال 175 ق پسر پنج ساله خود محمد امین را به جانشینی برگزید. سپس در سال 182 ق موضوع جانشینی عبدالله مامون را بعد از محمد امین و در سال 183 ق موضوع جانشینی قاسم موتَمِن را بعد از عبدالله مامون مطرح کرد که در سال 186 ق قطعی شد.
بر برخی از درهم1های هارون الرشید، امین «ولی عهد المسلمین» (محمدیه2، 176 193 ق؛ ری، 179 ق؛ ارمینیه، 179 193 ق؛ بلخ، 181 186 ق) و مامون «ولی ولی عهدالمسلمین» (رافقه، 183 ق؛ بلخ، 185 190 ق؛ مرو، 186 ق؛) خوانده شده است. پس از مرگ هارون الرشید، امین (خلافت: 193 198 ق) با نادیده گرفتن وصیت پدر، جانشینی مامون و قاسم را لغو کرد و پسر خردسالش موسی را به جانشینی برگزید. مامون نیز که در آن زمان والی همه سرزمین های ایرانی شرق همدان بود، به نشانه اعتراض بر درهم هایی که در استان های تحت فرمانش ضرب می کرد، نام برادر را به عنوان خلیفه نمی آورد (نیز نک: باسوُرث 1975: 92). بر برخی از این درهم ها چنین نوشته شده است: «مما امر به الامیر المامون ولی عهدالمسلمین عبدالله بن امیرالمومنین» (بخارا و بلخ و سمرقند و مرو و نیشابور و هرات، 193 195 ق؛ زرنج، 193 197 ق؛ طبرستان، 194 ق؛ محمدیه، 194 195 ق). برخی از درهم ها نیز با این عبارت ضرب می شد: «مما امر به الامام المامون ولی عهدالمسلمین عبدالله بن امیرالمومنین» (بخارا و سمرقند، 194 195 ق؛ بلخ و محمدیه و هرات، 195 ق).
مامون پس از پیروزی بر برادر در سال 198 ق خود را بر روی درهم هایش «الخلیفه المامون» نامید. پس از آن به تدریج تغییراتی در سکه ها پدید آورد. یکی از تغییرات مهم افزودن دومین نوشته پیرامونی روی سکه ها بود که این عبارت قرآنی را شامل می شد: «لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المومنون بنصر الله» (بخش هایی از آیات 4 و 5 سوره مبارکه روم). این عبارت قرآنی احتمالابه یاد پیروزی مامون بر برادرش امین بر سکه ها نقش بست. این عبارت نخست بر درهم های ضرب مرو در سال 198 ق دیده می شود و به تدریج کاربرد آن در ضرابخانه های دیگر فراگیر می شود: در ضرابخانه های اصفهان و فارس از سال 201 ق، در ضرابخانه سمرقند از سال 202 ق، در ضرابخانه نیشابور از سال 203 ق، در ضرابخانه های کوفه و مدینه السلام از سال 204 ق، در ضرابخانه محمدیه از سال 206 ق، در ضرابخانه های رافقه و هرات از سال 208 ق، در ضرابخانه زرنج از سال 210 ق، در ضرابخانه اران از سال 217 ق و در ضرابخانه ارمنیه بر برخی از درهم ها از سال 218 ق (نیز نک: الهِبری 1993: 64 65، 74؛ آلبوم 2011: 54 55). افزودنِ این عبارت بر حاشیه دینار3ها از سال 207 ق به بعد سبب شد که قطر دینار از حدود 8/1 سانتی متر به حدود 1/2 سانتی متر افزایش یابد (الهِبری 1993: 70).
یکی دیگر از تغییرات مهم که در زمان خلافت مامون در سکه ها پدید آمد، تغییر نوع خط کوفی بود (باکاراک 2006: 15 16) که در نتیجه‏ آن حروف کوفی از شکل زاویه دار، که در خوشنویسی «مبسوط» خوانده می شود، به شکل انحنادار، که در خوشنویسی «مُستَدیر» خوانده می شود، درآمد (هایدِمان 2010: 164). این سبک جدید نگارش حروف کوفی نخست بر درهم های ضرب سال 206 ق در مدینه السلام دیده می شود و به تدریج در ضرابخانه های دیگر نیز به کار گرفته می شود: در ضرابخانه مرو از سال 212 ق، در ضرابخانه دمشق از سال 214 ق، در ضرابخانه مصر از سال 215 ق، در ضرابخانه های سمرقند از سال 217 ق، و در ضرابخانه محمدیه از سال 218 ق (نیز نک: الهِبری 1993: 62 63؛ آلبوم 2011: 54). کاربرد این نوع خط بر دینارها، نخست بر دینارهای ضرب سال 207 ق که احتمالادر مدینه السلام ضرب شده اند، دیده می شود. این نوع خط از سال 214 ق بر دینارهای ضرب مصر نیز به کار گرفته شد (الهِبری 1993: 69 70).

سکه های ولایت عهدی امام رضا(ع)
مامون در سال 201 ق برادرش قاسم موتَمِن را از ولایت عهدی عزل و امام رضا(ع) را از مدینه به خراسان دعوت کرد و او را «ولی عهد المسلمین» نامید و فرمان داد تا نام مبارک آن حضرت را بر درهم ها ضرب کنند. درهم های مزین به نام امام رضا(ع) از سال 201 تا 205 ق در این ضرابخانه ها ضرب می شد: مرو (201 - 202 ق)، سمرقند (202 203 ق)، محمدیه (202 204 ق)، اصفهان (202 205 ق)، نیشابور (203 ق)، و فارس (203 204 ق). وزن این درهم ها، مانند دیگر درهم های عباسی، حدود 97/2 گرم یا اندکی کمتر است. شایان ذکر است که امام رضا(ع) در سال 203 ق به شهادت رسیدند. از این رو، ضرب سکه به نام آن حضرت در سال های 204 ق (در محمدیه و اصفهان و فارس) و 205 ق (در اصفهان) باید دلیلی داشته باشد. یک دلیل می تواند این باشد که مامون می خواست همچنان علاقه خود را به آن حضرت نشان دهد و به این طریق دل شیعیان را به دست آورد. دلیل دیگر می تواند این باشد که قالب های این درهم ها را قبلادر سال 203 ق ساخته بودند و نمی خواستند این قالب ها بدون استفاده رها شود (نیز نک: عقیلی 1354: 75 77).
پی نوشت ها:
1- درهم (جمع: دَراهِم؛ نیز در سوره مبارکه یوسف، آیه 20) ریشه در واژه یونانی δραχμή دارد که در یونان باستان به سکه های نقره بزرگ گفته می شد. این واژه مشتقی از ریشه δραχ- «به چنگ آوردن» است و معنی اصلی آن «یک چنگ، یک مشت» بوده (نیز نک: ماندِل 2002: 3؛ پورداود 1331: 270)، اما بعدها به عنوان واحد وزن و سرانجام به عنوان واحد پول به کار رفته است. این واژه یونانی به صورت drahm به فارسی میانه (مَکنزی 1971: 27) و به صورت های «درهم» و «درَم» به فارسی نو نیز راه یافته است (نیز نک: جِفری 1938: 129-130). وزن درهم های عباسی حدود 97/2 گرم یا اندکی کمتر بود (آلبوم 2011: 49). برخی از درهم های مامون که در سال های 199-203 ق در فارس و مرو ضرب شده اند، حدود 15/4 گرم وزن دارند (همان جا: 55).
2- شایان ذکر است که در اواسط سال 148 ق نام ری به محمدیه تغییر یافت (نیز نک: مایلز 1938: 31؛ آلبوم 2011: 63). بررسی تولیدات دوازده ضرابخانه مهم در صد سال نخست خلافت عباسی نشان می دهد که در آن زمان ضرابخانه محمدیه پرکارترین ضرابخانه پس از ضرابخانه مدینه السلام بوده است (نیز نک: نونان 1986: 163).
3- دینار (نیز در سوره مبارکه آل عمران، آیه 75؛ جمع: دَنانیر) ریشه در واژه یونانی بیزانسی δηνάριον (χρυσουν) دارد که خود برگرفته از ترکیبِ لاتینی denarius nummus «سکه ده دهی، سکه اعشاری» است (نیبِرگ 1974: 62). واژه لاتینی denarius مشتقی است از deni «ده دهی، اعشاری»، از decem «ده» (نیز نک: جِفری 1938: 133-135). این واژه در فارسی میانه نیز به صورتِ dēnār به کار رفته است (مَکنزی 1971: 26).
منابع و مآخذ:
کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی (دیبای دیداری: متن کامل تاریخ بیهقی)، به کوشش محمدجعفر یاحقّی و مهدی سیدی، تهران، 1390.
پورداود، ابراهیم (1331)، «پول»، هرمزدنامه، تهران، ص 233 274.
حیدرآبادیان، شهرام (1389)، مهرهای ایران باستان و سکه های اسلامی، تهران.
سهیلی خوانساری، احمد (1354)، «سکه ولایت عهدی امام رضا علیه السلام»، گوهر، ش 25، صص 78 79.
شریعت زاده، سیدعلی اصغر (1390)، سکه های ایران ز مین: مجموعه سکه های موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک از دوره هخامنشی تا پایان دوره پهلوی، تهران.
عقیلی، عبدالله (1354)، «توضیحی بر مقاله سکه ولایت عهدی حضرت رضا علیه السلام»، گوهر، ش 25، صص 75 77.
قوچانی، عبدالله (1383)، گنجینه سکه های نیشابور مکشوفه در شهر ری، تهران.
ملک زاده بیانی (1354)، «سکه های حضرت ثامن الائمه»، معارف اسلامی، ش 21، صص 39 54.
نیک گفتار، احمد (1389)، مختصری از پیشینه سکه های تاریخی ضرب شده در خراسان، مشهد.
- اخیرا موجی برای کتاب نویسی و در واقع کتاب سازی به راه افتاده و افراد ناآگاه و غیرمتخصص به خود اجازه می دهند در باره هر چیز بنویسند و اظهارنظر کنند. این گونه کتاب ها غالبا پر از اشتباهات گوناگون هستند. در دو نمونه از این کتاب ها، نویسندگان محترم مدعی شده اند که بر سکه های دوران ولایت عهدی امام رضا(ع) چنین نوشته شده است: «مما امر به الامام الماموم للخلیفه المسلمین علی بن موسی الرضا بن علی بن ابی طالب، ذوالریاستین» (حیدرآبادیان 1389: 103)؛ «محمد رسول الله، المامون خلیفه الله، مما امر به امیر الرضا ولی عهد المسلمین علی بن موسی بن علی بن ابیطالب، ذوالریاستین» (نیک گفتار 1389: 37-38).
- فَلس (جمع: فُلوس) برگرفته از واژه لاتینی فُلّیس (follis) است که نام رایج ترین سکه مسی در امپراتوری بیزانس (روم شرقی) بود. وزن فُلّیس در زمان حکومت امپراتور یوستینیان (Justinian) اول (527-565 م) حتی به 25 گرم نیز می رسید، اما در زمان حکومت امپراتور کنستانس (Constans) دوم (641-668 م) وزن آن تقریبا 3 گرم بود (گریرسن 1999: 18-19).

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.