میزگرد علمی «بررسی جنایات گروه تکفیری داعش در عراق و سوریه از منظر موازین حقوق بین الملل و اندیشه اسلامی» در چارچوب نشست های علمی ادواری کمیسیون حقوق بشر اسلامی برای نقد و بررسی موضوعات مهم داخلی یا بین المللی از منظر موازین اسلامی و بین المللی حقوق بشر و در راستای تحلیل و ارزیابی تحولات جدید مورد توجه جهان اسلام، روز گذشته برگزار شد.

به گزارش جماران به نقل از شفقنا، در این نشست دکتر علی خرم، استاد روابط بین الملل و نماینده سابق ایران در دفتر سازمان ملل در ژنو، دکتر محسن عبداللهی عضو هیات علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، حجت الاسلام و المسلمین دکتر رحیم نوبهار، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی و حمید سجادی، مدیر عامل انجمن دفاع از قربانیان تروریسم خاورمیانه حضور داشتند.

دکتر علی خرم: نباید داعش را به صورت مجرد نگاه کنیم

دکتر علی خرم، استاد روابط بین الملل و نماینده سابق ایران نزد دفتر سازمان ملل در ژنو داعش را نسل دوم القاعده و نسل سوم از تروریسم جدید دانست و گفت: نسل اول در قالب طالبان به وقوع پیوست که اولین جرقه آن احمد شاه مسعود را به روش جدید ترور کردند و از آن به بعد تبدیل به یک مکتب و سبک جدید در تروریسم شد.

دکتر علی خرم افزود: قبل از آن هم در ایران یا در جاهای دیگر عملیات انتحاری انجام شده بود. اما بعد از ترور احمد شاه مسعود تبدیل به یک سبک و مکتب شد.

وی ادامه داد: نسل دوم این مکتب بعد از سرکوب طالبان در قالب القاعده بیشتر متبلور شد و نسل سوم آن هم امروز به عنوان داعش این قدر خشن است که القاعده، اعمال آن را تقبیح می کند.

این استاد روابط بین الملل در بیان سیر شکل گیری داعش گفت: برخی کشورهای عربی و ترکیه با ایده حمایت از گروه های هرچه خشن تر علیه دولت سوریه، نطفه ای را کاشتند که امروز یا فردا دامن آنها را خواهد گرفت.

خرم اضافه کرد: در فاصله کوتاهی گروهی که بیشتر سبک و سیاق اروپایی و آمریکایی دارد، و از روش های نوین تروریستی و تکنولوژی استفاده می کند و افکاری بسیار افراطی دارد شکل گرفت. به ترتیبی که اغلب این گروه در جمع های بسیار خصوصی در مساجدی در انگلستان، فرانسه و بلژیک اجازه تبلور پیدا کرد و بعد از آن افرادش به سوریه سفر کردند و چند هزار نفر شدند. در آن جا با تجویز و تقویت افکار وهابی گری به ویژه توسط عربستان و سپس حمایت آمریکایی ها و اروپایی ها که نمی دانستند چه ماری را در آستین دارند پرورش می دهند، گروه داعش به عنوان امارات عراق و شام متبلور شد.

وی ادامه داد: پس از ترک سوریه توسط داعش، تصور این بود که این گروه راهی مصر می شود. اما آن ها به سمت عراق آمدند با این نظر که عراق مانند افغانستان سابق یک کشور بی صاحب است و آن ها می توانند پایه های دولتی را که مد نظر دارند در آن جا بنیان گذاری کنند و بعد از آن به سوریه برای آن چه از دست داده بودند، بازگردند.

این تخیل برای عربستان و ترکیه هم وجود داشت اما بعد از آنکه آمریکا در مساله شیمیایی به سوریه حمله نکرد، عربستان فوق العاده عصبانی شد و کم کم اروپایی ها و آمریکایی ها پشت معارضینی که مشی مسلحانه داشتند را خالی کردند و در نتیجه عربستان به این فکر افتاد که این گروهی را که خودش به وجود آورده است، خودش جلو ببرد. اگرچه داعش دست پرورده عربستان و ترکیه بوده، اما امروز ترکیه در حال تعییر مشی است.

نماینده سابق ایران در سازمان ملل در ژنو در پایان سخنان خود گفت: حامیان داعش که کشورهایی با حاکمیت هستند، از منظر حقوق بین الملل مسوولند. ما نباید داعش را به صورت مجرد نگاه کنیم. اگر داعش مجرد یک گروه باشد باید با آن به نحوی برخورد کنیم و اگر گماشته کشورهای دیگر محسوب شود، جور دیگری باید با او برخورد شود. کسانی که داعش را تجهیز می کنند، در مقابل جامعه بشری مسوولند.

استاد دانشگاه بهشتی: داعش تنها یک دولت نیست و به دنبال امت است

دکتر محسن عبداللهی، عضو هیات علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی در بررسی علل به وجود آمدن گروه تروریستی داعش گفت: یکی از علل پیدایش گروه های تکفیری، قطعا پاسخی است به انقلاب اسلامی ایران.

وی علت اقدامات مسلحانه توسط اخوان در دهه شصت را، عدم نیل این گروه به اهدافش از دریچه های قانونی سیاسی یا مسالمت آمیز دانست و ابراز عقیده کرد: هدف من از بیان این دو مساله در کنار هم، اشاره به این نکته است که به وجود آمدن تکفیری ها با وقوع انقلاب اسلامی ایران بی ارتباط نیست.

عبداللهی ادامه داد: یک اتفاق دیگر هم در دهه هشتاد می افتد که انگار یک هشدار به کشورهای دیگر منطقه محسوب می شود و آن تاسیس حزب الله لبنان است. یک انقلاب موفق، یک گروه شیعه را تسلیح می کند و به پیروزی علیه اسراییل دست پیدا می کند. چیزی که عرب ها در رویای خودشان می پروراندند. این سوال توسط اعراب مطرح می شود که چرا ما نباید چنین گروه هایی را در میان گروه های اهل تسنن ایجاد کنیم؟ راز موفقیت حزب الله لبنان چیست؟ آیا جز عقاید ایدئولوژیک آنهاست؟ جواب از طرف برخی کشورهای عربی مثبت است. لذا ما شاهد دو اتفاق هستیم. یکی از آنها سرمایه گذاری عربستان در مدرسه های دینی هندوستان و پاکستان است. می دانیم این گروه ها، وهابی های دو باندی هستند. یک باندشان به هندوستان بر می خورد و یک باندشان به عربستان سعودی. مَدرَس ها با دلارهای عربستان سعودی اقدام به آموزش گسترده کودکان پاکستانی و افغان می کنند و گروه هایی به نام طالبان یا به قول خودشان طالب ها شکل می گیرند.

وی اضافه کرد: در ادامه این روند شاهد تاسیس المجاهدین برای مقابله با شوروی سابق هستیم. از سراسر جهان اسلام از آسیا و اروپا و حتی بعضا ایرانی ها در گروه المجاهدین برای مقابله با شوروی سابق می جنگیدند. بعد از استقلال افغانستان گروه القاعده به رهبری میلیونر سعودی ابراز وجود می کند و بسیار جالب است که ما این گروه ها را از یکدیگر تفکیک کنیم. من تمام سخنرانی های آقای بن لادن را تعقیب کردم. هیچ جا آقای بن لادن به دنبال تاسیس دولت اسلامی نیست. شبکه القاعده به هیچ وجه دنبال تاسیس دولت نیست. این شبکه یک سری اندیشه های فراملی اسلامی را طرح می کند. خواهان تحول درنظام بین المللی ناعادلانه است. خواهان برگردانده شدن حقوق فلسطینی ها به آن هاست. در حالی که داعش مدعی حکومت اسلامی است. و این موجب تفاوت در بحث های حقوقی می شود. ما باید داعش را انشعابی از القاعده بدانیم که خواهان حکومت بر بخشی از کشورهای اسلامی است.

این استاد حقوق مطرح کرد: بحث های حقوقی جالبی این جا مطرح می شود. داعش تنها یک دولت نیست و به دنبال امت است و آن ها بحث امارت را مطرح می کنند. داعش صرفا در عراق نیست. داعش قطعا یک گروه تروریستی است و شامل قسمت دوم پروتکل خواهد بود. چون قسمتی از سرزمین را به اشغال خودش درآورده است.

مدیر عامل انجمن دفاع از قربانیان تروریسم خاورمیانه: داعش نتیجه محرومیت اجتماعی و یک نوع فرقه گرایی ذهنی است

حمید سجادی، کارشناس جامعه شناسی سیاسی و مدیر عامل انجمن دفاع از قربانیان تروریسم خاورمیانه در ارزیابی سیر تکوین داعش گفت: به داعش می توان یک نگاه ژورنالیستی کرد. می شود به آن یک نگاه تاریخی کرد و می شود یک نگاه جامعه شناسی نسبت به موضوع داشت و در قالب کلان تر موضوع را بررسی کرد.

به گزارش شفقنا، این کارشناس جامعه شناسی سیاسی ادامه داد: داعش نتیجه محرومیت اجتماعی و یک نوع فرقه گرایی ذهنی است. ما یک مبحثی به عنوان رهبران گروه های تروریستی داریم و یک مبحث دیگر، مربوط به اعضای گروه های تروریستی. سران برای جذب اعضا نیاز به جلب یک سری ایدئولوژی ها دارند. ایدئولوژی هایی که بتواند اقداماتی غیر اخلاقی را برای اعضا توجیه کند. تروریسم برای اقدام به چیزی بیشتر از ایدئولوژی نیاز دارد بنابراین روان فرد به یکسری آموزش ها نیاز دارد. آموزش ها افراد را در یک ساخت فرقه ای می برد. افرادی که یک نوع دیدگاه انسان شناسانه را ارائه می دهند و یک نگاه متفاوت به قضیه دارند. نگاه، یک نگاه صفر و یک می شود. این که حقی برای دیگری قائل نشوند، حق را به طور کامل تعریف کنند و جایی برای مباحثه باقی نگذارند.

سجادی بیان کرد: وقتی افراد خودشان را با دیگران مقایسه می کنند، انتظاراتی برایشان ایجاد می شود. عدم برآورده کردن این انتظارات، باعث خشونت می شود. کسی که برای خودش حقی را تعریف کرده است، اگر نتواند به آن حق جامه عمل بپوشاند، برایش نارضایتی به وجود می آید. این نارضایتی یک سقف و یک آستانه تحمل دارد. وقتی این نارضایتی جواب درخور دریافت نمی کند، بروز خشونت در آن جا دامن گیر می شود. بنابراین ما در این جا به یک نوع سیستم اجتماعی نیاز داریم تا بتواند سازوکارهای قطعنامه های مبارزه با تروریسم را داخل خودش داشته باشد. آن چیزی که تحت عنوان توسعه پایدار، عدالت و اصول حقوق بشر ذکر شده است بنابراین این سیستم اجتماعی برای اینکه خودش را پایدار کند، نیاز دارد که خودش را به آن عوامل تجهیز کند تا از لحاظ سیستماتیک یک گروهی را داخل خودش پرورش ندهد که افرادش بروز خشونت را به عنوان تنها راهکار ببینند.

وی گفت: آن نگرش فرقه گرایی ناشی از یک نگاه بسته و یک دریچه نگاه است که به آنها القا می شود. اگر افراد بتوانند در تعاملات مشترک شرکت کنند، قدرت تساهلشان افزایش پیدا می کند و آن نقطه اول، نقطه پایانی موضوع نمی شود.

مدیر عامل انجمن دفاع از قربانیان تروریسم خاورمیانه در تطبیق این نظریه با داعش گفت: در اغلب شعارهای داعش یک نوع تقابل با غرب دیده می شود. این نگاه که ما تحت استثماریم. ایشان یک نوع عدم عدالت منطقه ای را شاهدند که باعث یک نوع تبعیض می شود. این نوع احساس تبعیض می تواند زمینه ساز بروز خشونت شود.

دکتر رحیم نوبهار: گروه های تکفیری روش شناسی نادرست در خوانش متون دینی دارند

حجت الاسلام والمسلمین دکتر رحیم نوبهار، عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی در ارزیابی از رشد گروه داعش گفت: ما باید به داعش فراتر از یک گروه نگاه کنیم. چون هر لحظه ممکن است در یک گوشه ای از جهان اسلام، گروه هایی با این نوع تعاملات شکل بگیرند. بنابراین جا دارد که این جنبش تبار شناسی و تحلیل شود.

به گزارش شفقنا، دکتر نوبهار ادامه داد: ورود به جمع مسلمانان بسیار آسان است و اغلب علمای شیعه و سنی بر این باورند که افراد می توانند با گفتن شهادتین وارد جمع مسلمانان شوند اما حکم به خروج کسی از این جامعه، حکمی بسیار پر هزینه است. چنین کسی، رابطه زوجیتش منحل می شود، ولایت خودش بر فرزندانش و ولاء میان خودش و جامعه مسلمین را از دست می دهد و حتی ممکن است مشمول حکم سنگین ارتداد که اعدام هست نیز شود.

عضو گروه جزای دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، در بررسی جایگاه اندیشه تکفیر در آیات و روایات گفت: احادیثی از پیغمبر راجع به پیدایش جریان تکفیر به عنوان یک آسیب به دین روایت شده است. این احادیث برای شیعه و سنی شناخته شده است. این که افرادی می آیند که برداشتی بسیار ظاهری و سطحی از دین دارند. در روایات به خصوص به این اشاره شده است که ایشان به راحتی مسلمانان را می کشند. من می توانم بگویم که جریان تکفیری در خود قرآن مجید نیز پیش بینی شده است. چون جریان تکفیری به نوعی مبتنی بر یک نوع افراط و غلو در دین است و قرآن مجید در آیات متعدد ما را از غلو در دین منع می کند.

نوبهار در تبارشناسی تاریخی جریان تکفیر گفت: به لحاظ تاریخی اولین گروه تکفیری که در دنیای اسلام شکل می گیرد، فرقه خوارج در زمان امیرالمومنین بودند. گروه های القاعده و داعش به نحوی یک نوع خوارج جدید هستند. اما در زمان معاصر، گروه هایی مانند داعش به فرقه هایی مانند اخوان المسلمین مصر نسب می برند. حتی در سال های قبل گروه هایی به عنوان «جماعه التکفیر» در مصر، شمال آفریقا و کشورهایی که تحت تاثیر جنبش اخوان بودند، وجود داشتند. اگر چه رهبران اخوان مردم را از برداشت های تکفیری برحذر می داشتند، اما واقعیت این است که این رویکرد تکفیری در دامان اخوان المسلمین شکل گرفت.

وی ادامه داد: من در بررسی این پدیده می خواهم به مباحث روانی آن بپردازم. بسیاری از اخوانی ها توسط افرادی به ظاهر مسلمان شکنجه می شدند. این تحقیر و شکنجه، باعث شکل گیری روح پرخاشگری علیه هرچیزی و هر کسی در این افراد شده است.

باید به خود تسلط نظام های سکولار و لاییک اشاره کنیم. نظام های خارجی ای که در کشور های اسلامی حضور داشتند و با کشورهای اسلامی هرگز همدل نبودند. ستیزه گری این نظام های خارجی با کشورهای اسلامی، باعث پرورش جوانان تند تکفیری شده است.

نوبهار برای بروز اندیشه تکفیر ریشه های اخلاقی قائل شد و اضافه کرد: مساله دیگری که می توان به عنوان ریشه های شکل گیری این جنبش ذکر کرد، خلط مبحث دعوت و قضاوت است. یعنی انسان از روی موضع دعوت، به موضع قضاوت هم برسد. یعنی این که انسان گمان کند دیگران انسان های ضعیف الایمانی هستند یا مومن نیستند. به ویژه اگر دعوت داعی را قبول نکنند.

مساله دیگر در شکل گیری این گروه ها، نفی کارشناسی در دین است. در جنبش های تکفیری به سختی شما یک فرد مسلمان تحصیل کرده در یک مرکز مهم اسلامی می بینید. گفته می شود رهبر کنونی داعش دکترای تاریخ از دانشگاه بغداد دارد و در یک خانواده مذهبی بزرگ شده است که پدرانشان روحانی بودند. اما واقعا او چقدر تعلیمات مذهبی دیده است. در قانون اساسی داعش هم به نوعی به این ایده تصریح شده است که ایشان به یک نوع تخصص گرایی در دین را نفی می کنند. البته من شخصا مخالف هستم که ما یک نوع اقتدار خاص برای کارشناسان دین شناسایی کنیم به این معنا که خواسته باشیم که دیگران را از مداخله و فهم موضوعات دینی، منع کنیم.

استاد دانشگاه شهید بهشتی بیان کرد: مساله دیگر که بسیار حائز اهمیت است، روش شناسی نادرست گروه های تکفیری در خوانش متون دینی است. قرائت های بسیار ساده، ادبی، متن گرا، بدون توجه به محیط صدور متون دینی و تفسیر ظاهری آن ها، یک نوع بلایی است که همه جهان اسلام به آن مبتلاست و اوجش در خوانش تکفیری اسلام است.

مترتب بر این مساله، یک نوع ظاهرگرایی دینی است. یعنی اسلام که یک پروژه معنوی و اخلاقی است را به یک سری ظواهر فروکاستن و آن ها را معیار تمام مسلمانی و ایمان دانستن.

نوبهار در پایان گفت: علاوه بر این موارد، خود رویکرد تکفیری در میان علمای اسلام سابقه داشته است. از جمله می توان به فتاوایی که گاه و بیگاه به جواز قتل مهدور الدم بودن شیعیان صادر می شود اشاره کرد. این فتواها از کسانی صادر می شوند که به ظاهر عالمند. این ها هم دستمایه های خوبی است برای گروه های تکفیری.

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.