سازمان بین‌المللی کارInternational Labor Organization (ILO) یکی از موسسات تخصصی سازمان ملل‌متحد است که به امور مربوط به کار و کارگران می‌پردازد. این سازمان، در سال 1919 با هدف تدوین مقررات و قوانین بین‌المللی در جهت بهینه‌سازی استانداردهای بین‌المللی کار و حصول اطمینان از به‌کارگیری آن تشکیل شد. امروزه 185 کشور از اعضای سازمان ملل- از جمله ایران- به عضویت این سازمان درآمده‌اند. ایران به‌عنوان یکی از اعضای اولیه سازمان ملل، اساسنامه سازمان بین‌المللی کار را به رسمیت شناخته است. از این‌رو ضروری است از تعاریف و استانداردهای این سازمان برای محاسبه آماری نیروی کار کشور استفاده کند. با توجه به آمارها و ارایه روش‌های محاسبه شاغلان و بیکاران کشور توسط مرکز آمار ایران و مقایسه تعاریف با استانداردهای سازمان بین‌المللی نیروی کار می‌توان به موارد متفاوتی از یکدیگر رسید. در یادداشت حاضر سعی بر آن است تا ضمن نشان‌دادن تعاریف رسمی سازمان بین‌المللی کار و مرکز آمار ایران از شاغلان و بیکاران، به تفاوت‌ تعاریف این دو مرکز آماری و ارقام ارایه‌شده از سوی آنها پرداخته شود.

شاخص‌های بازار کار در دوره 1391-1384
همان‌گونه که مشاهده می‌شود نرخ مشارکت اقتصادی طی دوره 1391-1384 از 41‌درصد به 37‌درصد کاهش یافته است. بر این اساس، نرخ مشارکت زنان از 17‌درصد به 13/8 درصد رسیده است که این کاهش بیشتر از افت نرخ مشارکت اقتصادی مردان از 64/7 درصد به 61/6 درصد در دوره مذکور است.
بررسی ارقام مرکز آمار نشان می‌دهد نرخ بیکاری طی دوره 1391-1384 تغییر چندانی نکرده و بین 10 تا 5/13درصد در نوسان بوده است. جالب آنکه با وجود شرایط رکود تورمی و رشد اقتصادی منفی در سال 1391، این نرخ از 12/3درصد در سال 1390 به 12/2درصد در سال 1391 کاهش یافته است. تحت شرایط رکود تورمی و بنا بر گزارش مراکز رسمی، بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی دست به تعدیل نیرو زده‌اند، یا تعطیل شده‌اند؛ در حالی که گزارش مرکز آمار ایران حاکی از کاهش نرخ بیکاری در سال 1391 نسبت به سال 1390 است. همچنین ارقام رشد اقتصادی اعلام‌شده از سوی این مرکز و بانک مرکزی حکایت از رشد اقتصادی منفی شش‌درصدی در سال 1391 دارد. به عبارت بهتر طی دوره 1391-1390 اقتصاد ایران به قیمت‌های واقعی شش‌درصد کوچک‌تر شده است و امکان ندارد تحت این شرایط نرخ بیکاری کاهش یافته باشد. از این‌رو به نظر می‌رسد ارقام بیکاری اعلام‌شده با واقعیات اقتصاد ایران همخوانی ندارد.
نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24ساله در دوره مورد بررسی، همواره بیش از دوبرابر نرخ بیکاری کل است که شرایط بحرانی اشتغال جوانان را نشان می‌دهد. همچنین نرخ بیکاری جوانان 15 تا 29ساله در دوره 1391-1384 همواره بیش از 20‌درصد بوده که از نرخ بیکاری کل به مراتب بیشتر است.
گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد نرخ بیکاری مردان طی دوره مورد بررسی تغییر چندانی نداشته و بین 9/1 تا 11/9درصد در نوسان بوده است اما نرخ بیکاری زنان از 17/1 درصد در سال 1384 به 19/9درصد در سال 1391 افزایش نشان می‌دهد.
نرخ بیکاری مناطق شهری بین 12 تا 15/3درصد و نرخ بیکاری مناطق روستایی بین 6/6 تا 9/1درصد در نوسان بوده‌اند.
جمعیت شاغل طی دوره 1391-1384 تغییر چندانی نداشته و از 20‌میلیون‌و600‌هزارنفر در سال 1384 به 21‌میلیون‌و200‌هزارنفر در سال 1391 رسیده است.
بر اساس گزارش این مرکز، جمعیت بیکار از دو‌میلیون‌و700‌هزارنفر در سال 1384 به دو‌میلیون‌و900‌هزارنفر در سال 1391 افزایش یافته است. بر اساس گزارش‌های غیررسمی طی چند سال آینده پنج‌میلیون جوان تحصیلکرده آماده‌به‌کار وارد بازار کار خواهند شد که در صورت عدم ایجاد شغل کافی، این تعداد بیکار تهدیدی جدی برای اقتصاد ایران به شمار می‌رود.
تعاریف مرکز آمار ایران
مرکز آمار ایران در گزارش‌های خود تعاریفی از متغیرهای بازار کار ارایه کرده است که این تعاریف عبارتند از:
تعریف شاغل
تمام افراد 10‌ساله و بیشتر که در طول هفته مرجع، طبق تعریف کار، حداقل یک ساعت کار کرده یا بنا به دلایلی به‌طور موقت کارشان را ترک کرده باشند، شاغل محسوب می‌شوند. شاغلان به‌طور عمده شامل دو گروه مزدوحقوق‌بگیران و خود‌اشتغالان می‌شوند. ترک موقت کار در هفته مرجع با داشتن پیوند رسمی شغلی برای مزدوحقوق‌بگیران و تداوم کسب و کار برای خوداشتغالان، به‌عنوان اشتغال محسوب می‌شود. افراد زیر نیز به لحاظ اهمیتی که در فعالیت‌های اقتصادی کشور دارند، شاغل محسوب می‌شوند:
- افرادی که بدون دریافت مزد برای یکی از اعضای خانوار خود که با وی نسبت خویشاوندی دارند، کار می‌کنند (کارکنان فامیلی بدون مزد).
-کارآموزانی که در دوره کارآموزی فعالیتی در ارتباط با فعالیت موسسه محل کارآموزی انجام می‌دهند، یعنی مستقیما در تولید کالا یا خدمات سهیم هستند، فعالیت آنها کار محسوب می‌شود.
- محصلانی که در هفته مرجع مطابق تعریف، کار کرده‌اند.
- تمام افرادی که در نیروهای مسلح به‌صورت کادر دایم یا موقت خدمت می‌کنند (نیروهای مسلح شامل پرسنل کادر، درجه‌داران و سربازان وظیفه نیروهای نظامی و انتظامی).
تعریف بیکار
تمام افراد 10ساله و بیشتری که:
- در هفته مرجع فاقد کار باشند (دارای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی نباشند).
- در هفته مرجع یا هفته بعد از آن آماده برای کار باشند (برای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی آماده باشند).
- در هفته مرجع و سه‌هفته قبل از آن جویای کار باشند (اقدامات مشخصی را به منظور جست‌وجوی اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی به عمل آورده باشند).
افرادی که به‌دلیل آغاز به‌کار در آینده یا انتظار بازگشت به شغل قبلی جویای کار نبوده، ولی فاقد کار و آماده برای کار بوده‌اند نیز بیکار محسوب می‌شوند.
«اشتغال ناقص» نیز شامل تمام شاغلانی است که در هفته مرجع، حاضر در سرکار یا غایب موقت از محل کار بوده، به دلایل اقتصادی نظیر رکود کاری، پیدا نکردن کار با ساعت بیشتر، قرارداشتن در فصل غیر‌کاری و دلایل دیگر کمتر از 44ساعت کار کرده، خواهان و آماده برای انجام کار اضافی در هفته مرجع بوده‌اند.
همچنین شاغلان 15ساله و بیشتر با ساعت کار معمول بیش از 49ساعت کار در هفته نیز با «نماگر کار شایسته» نشان داده می‌شوند.
تعاریف سازمان بین‌المللی کار
سازمان بین‌المللی کار، تعاریف و مفاهیم خود از نیروی کار را از طریق برگزاری کنفرانس‌های بین‌المللی آماردانان نیروی کار اعلام می‌کند. این سازمان، تعاریف و استانداردهای مربوط به محاسبه آماری اشتغال را در سیزدهمین کنفرانس خود در اکتبر 1982 بیان کرده است. تعاریف مربوط به اشتغال و بیکاری به ترتیب در پاراگراف 9 (در 9بند) و پاراگراف 10 (در شش‌بند) از گزارش سیزدهمین کنفرانس به خلاصه ذیل آمده است.
تعریف شاغل
شاغل کسی است که در یک دوره کوتاه حتی یک‌هفته‌ای یا یک‌روزه در یکی از دو گروه
«paid-employment» یا «self-employment» قرار گیرد.
- «paid-employment» به دو دسته «at work» و «with job but not at work» تفکیک می‌شود.
«at work» مربوط به افرادی است که در دوره مورد نظر، کاری (some work) را به ازای حقوق و دستمزد انجام می‌دهند. «with job but not at work» افرادی هستند که شغل دارند ولی به‌طور موقت سرکار نیستند اما برای برگشت به‌کار آنها تضمین وجود دارد. سازمان بین‌المللی کار این تضمین را با نام
«formal job attachment» بیان کرده است که می‌تواند بر اساس تعاریف هر منطقه متفاوت باشد.
- افرادی که با مرخصی یا بدون مرخصی به دلایل بیماری، آسیب، تعطیلات، اعتصاب کاری، تعطیلی توسط کارفرما، مرخصی‌های آموزشی و تعلیمی، مرخصی زایمان، مرخصی والدین، کاهش فعالیت‌های اقتصادی، انحلال یا تعلیق موقتی، بدی آب و هوا، مشکلات الکتریکی و مکانیکی، کمبود سوخت، آب و کمبودهای موقتی، به‌طور موقتی سر کار نباشند ولی
«formal job attachment» داشته باشند، در طبقه‌بندی «paid-employment» قرار می‌گیرند.
- کارآموزهای حقوق‌بگیر در «paid-employment» طبقه‌بندی می‌شوند.
- نیروهای ارتشی در هر دو حالت موقتی و دایمی در «paid-employment» طبقه‌بندی می‌شوند.
- «self-employment» به دو دسته «at work» و «with enterprise but not at work» تفکیک می‌شود. «at work» مربوط به افرادی است که در دوره مورد نظر، کاری (some work) را برای کسب سود یا کسب منافع خانوادگی انجام می‌دهند.
«with enterprise but not at work» افرادی هستند که کسب‌وکاری از جمله تجاری، کشاورزی یا خدماتی دارند ولی به‌طور موقت به دلایلی شخصی سرکار نیستند.
- «family worker»‌هایی که دریافتی ندارند، بدون توجه به ساعت کاری‌شان در طبقه
«self-employment» قرار می‌گیرند. کشورهایی که در تقسیم‌بندی خود حداقل معیار زمانی را برای این افراد در نظر می‌گیرند، باید افرادی را که کمتر از حداقل زمانی کار می‌کنند، جداگانه طبقه‌بندی کنند.
- افرادی که برای مصرف خود به تولید کالا و خدمات می‌پردازند، جزو «self-employment» محسوب می‌شوند.
- «Employers» ،«own-account workers» و اعضای تولیدات مشارکتی در گروه «self - employment» طبقه‌بندی می‌شوند. بنا بر تعریف سازمان بین‌المللی کار، عبارت «some work» برای کارهای عملیاتی به‌کار می‌رود که حتی ممکن است بنا بر ماهیت آن در حداقل یک ساعت نیز توجیه‌پذیر باشد. لازم به ذکر است که دانش‌آموزان، دانشجویان، خانه‌دارها و کسانی که عمدتا فعالیت‌های غیراقتصادی در دوره موردنظر دارند، اگر در این دوره در طبقه «paid-employment» یا «self-employment» بوده‌اند، شاغل محسوب می‌شوند و در صورت امکان باید آمار آنها نیز به‌طور جداگانه طبقه‌بندی شود.
همچنین این سازمان در هفتمین نسخه از مجموعه تعاریف خود اشاره کرده سن شاغلان بالای 15سال است ولی در بعضی کشورها بنا بر دلایلی خاص، سن اشتغال از 10سال به بالا در نظر گرفته می‌شود اما باید آمار نیروی کار به تفکیک جنسیتی و گروه‌های سنی مختلف 15+ ، 24-15، 64-15، 54-25، 34-25، 54-35، 64-55 و 65+ نیز ارایه شود.
سازمان بین‌المللی کار در نسخه هفت از تعاریف خود، ساعات کاری را نیز به کمتر از 25، 34-24، 39-35، 48-40، 59-49، 40 و بیشتر، 50 و بیشتر و 60 و بیشتر ساعت کار در هفته تفکیک کرده است. این سازمان انواع شغل‌ها و کسب‌وکارها را تحت استانداردهای
ISCO-08 به شرح در پیوست اعلام کرده است.
تعریف بیکار
بیکار از دید سازمان بین‌المللی کار فردی است بالای سنی به‌خصوص که در دوره مورد نظر، موارد
«without work»، «currently available for work» و «seeking work» را شامل شود.
* «without work» فردی است که در هیچ‌یک از «paid-employment» یا «self-employment» نبوده است.
* «currently available for work» فردی است که در دوره موردنظر برای «paid-employment» یا «self-employment» آماده بوده است.
* «seeking work» کسی است که اخیرا به‌دنبال «paid-employment» یا «self-employment» بوده است.
* این فرد ممکن است در مراحل خاصی باشد: از جمله استخدامی، انتقال بین بخش‌های خصوصی و دولتی، بررسی وب‌سایت‌ها، کارخانه‌ها، مزارع و بازارها برای پیدا کردن محل کار، جست‌وجو از طریق آگهی روزنامه‌ها، جست‌وجو از طریق سفارش دوستان، جست‌وجوی زمین، ساختمان، ماشین‌آلات و ابزارهای شروع کسب‌وکار، نظم‌دهی به منابع مالی، درخواست صدور مجوزها و گواهی‌ها. سازمان بین‌المللی کار اعلام کرده است افرادی که موقتا از کار خود غایب هستند و «formal job attachment» ندارند و تعریف «currently available for work» و
«seeking work» را دارند، در زمره بیکاران محسوب می‌شوند، البته در بعضی کشورها ممکن است بر اساس بعضی شرایط و سیاست‌ها، معیار قرار گرفتن در «seeking work» متفاوت باشد؛ در چنین حالتی، افراد موقتا غایبی که به‌دنبال کار نیستند و در طبقه بیکاران دسته‌بندی می‌شوند، باید آمار آنها به‌طور جداگانه نیز طبقه‌بندی شود.
دانش‌آموزان، دانشجویان، خانه‌دارها و دیگر افرادی که عمدتا به فعالیت‌های غیراقتصادی در دوره مورد نظر می‌پردازند، اگر تعاریف بیکاری را شامل شوند، در طبقه بیکاران قرار می‌گیرند ولی در صورت امکان، باید آمار آنها را به‌طور جداگانه طبقه‌بندی کرد.
تفاوت تعاریف مرکز آمار ایران با سازمان بین‌المللی کار
مقایسه تعاریف مرکز آمار ایران و سازمان بین‌المللی کار نشان می‌دهد با وجود اعلام مرکز آمار ایران، مغایرت‌هایی در تعاریف این دو مرکز وجود دارد که در ادامه به آنها پرداخته می‌شود:
1- مهم‌ترین اختلافی که تعاریف مرکز آمار ایران نسبت به تعاریف سازمان بین‌المللی کار از اشتغال و بیکاری دارد، در دو مورد میزان ساعت کاری و سن کار است. هرچند مرکز آمار ایران به صراحت در تعریف خود ساعت کاری یک‌ساعته را بر اساس تعاریف سازمان بین‌المللی کار عنوان کرده است ولی در واقع چنین تعریفی در سازمان بین‌المللی کار مشاهده نمی‌شود. سازمان مذکور در بند دو از پاراگراف 9 گزارش «سیزدهمین کنفرانس بین‌المللی آماردانان نیروی کار» آورده است:
«For operational purposes, the notion of 'some work' may be interpreted as work at least one hour.»
و از طرفی سازمان بین‌المللی کار در تعاریف خود از ساعات کاری (بخش‌های CKLLX287)، ضمن بیان این موضوع که ساعات کاری برای کارهای مختلف متفاوت از یکدیگر است، طبقه‌بندی ساعات کاری را به شرح زیر نشان می‌دهد:
«Less than 25 hours worked per week, between 25 and 34 hours, between 35 and 39 hours, between 40 and 48 hours, between 49 and 59 hours, 40 hours and over, 50 hours and over and 60 hours and over, as available.»
2- مرکز آمار ایران، جمعیت فعال را جمعیت 10سال و بالاتر در نظر گرفته؛ این در حالی است که سازمان بین‌المللی کار این سن را از 15سال و بیشتر معرفی کرده است. اخیرا مرکز آمار برای اولین بار بعد از سال 1384، نرخ بیکاری جمعیت 15سال و بیشتر را اعلام کرده است. جالب‌توجه است که نرخ بیکاری اعلام‌شده برای جمعیت 15سال و بیشتر با نرخ بیکاری جمعیت 10سال و بیشتر هیچ تفاوتی ندارد که صحت این آمار را با تردید مواجه می‌کند. سازمان بین‌المللی کار در تعاریف خود
(2 KILM) بیان می‌دارد که:
«For most countries, the working-age population is defined as persons aged 15 years and older, although this may vary slightly from country to country. The ILO standard for the lower age limit is, in fact, 15 years.»
البته به این موضوع نیز اشاره کرده است که در بعضی از کشور‌ها بنا بر دلایلی این سن را کمتر یا بیشتر از 15سال در نظر می‌گیرند:
«For many countries, this age corresponds directly to societal standards for education and work eligibility. However, in some countries, particularly developing ones, it is often appropriate to include younger workers because "working age" can, and often does, begin earlier. Some countries in these circumstances use a lower official bound and include younger workers in their measurements. Similarly, some countries have an upper limit for eligibility, such as 65 or 70 years, although this requirement is imposed rather infrequently. The variations on age limits also affect the youth and adult cohorts.»
3- همچنین مرکز آمار ایران، معمولا آمار خود را از نظر سنی فقط بر اساس رده‌های سنی 10+، 24-15 و 29-15 اعلام می‌کند ولی سازمان بین‌المللی کار در بخشی از تعاریف خود (KILM2) رده‌های سنی را به شرح زیر بیان کرده است:
«... standardized age groups: 15+, 15-24, 15-64, 25-54, 25-34, 35-54, 55-64 and 65+.»
4- مرکز آمار ایران، تمامی کارآموزان را شاغل محسوب می‌کند ولی بر اساس تعاریف سازمان بین‌المللی کار، تنها کارآموزانی شاغل هستند که حقوق دریافت می‌کنند.
5- سازمان بین‌المللی کار، شاخص‌های دیگری را نیز برای سنجش اشتغال و بیکاری در گزارش‌های خود معرفی کرده است که این شاخص‌ها در گزارش‌های مرکز آمار ایران اعلام نمی‌شود و شامل اشتغال با طبقه‌بندی حرفه، شاغلان پاره‌وقت، اشتغال در بخش غیررسمی و بیکاری بلندمدت است که تعاریف آنها به شرح زیر می‌باشد.
* «Employment by occupation»:
«The indicator for employment by occupation classifies jobs into major groups, with the groups defined by the classification that is used.»
* «Part-time workers»:
«The indicator on part-time workers focuses on individuals whose working hours total less than"full time", as a proportion of total employment.»
* «Employment in the informal economy»:
«The indicator is a measure of employment in the informal economy as a percentage of total non-agricultural employment.»
* «Long-term unemployment»:
«The indicator on long-term unemployment looks at duration of unemployment, that is, the average length of time that an unemployed person has been without work and looking for a job.»
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
آمار منتشرشده توسط مرکز آمار ایران در گزارش‌های فصلی و سالانه از بازار کار، شفافیت‌های لازم را ندارد و به نظر می‌رسد با واقعیات اقتصاد ایران طی سال‌های اخیر همخوانی ندارد. به منظور این شفاف‌سازی لازم است این مرکز از تعاریف، استانداردها و شاخص‌های سازمان بین‌المللی کار استفاده کند. در حال حاضر تفاوت‌های مهمی میان این تعاریف وجود دارد که با رفع آنها می‌توان به آمار حقیقی‌تری از بیکاری و اشتغال در کشور رسید.
به نظر می‌رسد مرکز آمار ایران یا شناختی از تعاریف سازمان بین‌المللی کار نداشته، یا ترجمه غلطی از تعاریف این سازمان کرده است، یا حتی این گمان می‌رود که به منظور کم‌نشان‌دادن نرخ بیکاران، تعاریف متفاوتی از خود بیان کرده است؛ تعاریفی که مرکز آمار ایران تا حدی سعی بر نزدیکی آن به تعاریف سازمان بین‌المللی کار داشته است. نمونه‌هایی از آن را می‌توان در موجه جلوه‌دادن حداقل ساعت کار یک‌ساعته برای شاغلان و سن فعالیت 10سال به بالا مشاهده کرد. همچنین این سازمان شاخص‌های بسیار مهمی از جمله بیکاری بلند‌مدت، کارکنان نیمه‌وقت، اشتغال در بخش غیررسمی و اشتغال با طبقه‌بندی حرفه را در گزارش‌های خود اعلام نمی‌کند.



منبع: سالنامه شرق

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.