پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران- در گذشته‌های دور و نزدیک، نسلی از دانشمندان و عالمان در جامعه ما بودند که نه فقط سرتاسر زندگی خود را با کتاب می گذراندند، بلکه حفظ و نگهداری از کتاب را از جمله مهم ترین وظایف خود می شمردند. آنها از روی اطلاعات تاریخی به خوبی می دانستند که حوادث سیاسی و طبیعی، چه میزان شگفت انگیزی از میراث ایران و اسلام و آثار مهم دانشمندان ما را دستخوش اتلاف و نابودی کرده و اگر همان سهل انگاری‌ها و بی توجهی‌ها ادامه یابد، باقی مانده این میراث نیز در معرض نابودی قرار می گیرد. بنابراین، دست به کار شدند و به فهرست نویسی و معرفی آن میراث پرداختند و این یکی از راه‌های جلوگیری از نابودی آن میراث بود. بسیاری از فهرست نگاران زمان ما، در کار تحقیق و پژوهش و متن شناسی و کتاب شناسی و انواع و اقسام موضوعات از سرآمدان اهل علم و فرهنگ بودند و شرایط این کار را به کمال در خود گرد آورده بودند. به همین سبب، حاصل کار آنها و گاه هر صفحه از مجلدات بسیاری که به عنوان فهرست نسخه‌های خطی در گوشه و کنار ایران و جهان نوشته اند، یک مقاله علمی است و از همان عبارات کوتاه و گذرا می توان مطالب و نکته‌های بسیار آموخت.

عالمانی که سلسله آنان از ابن‌ندیم در قرن چهارم هجری آغاز می شود؛ دانشمندی که با کتاب بی نظیر الفهرست اثری جاوید و جهانی آفرید و با ثبت و ضبط نام و موضوع کتاب و مؤلف و همان توضیحات کوتاه، معیاری ارزشمند برای درک اوضاع علمی آن روزگار به دست داد. ترجمه این اثر به قلم محمدرضا تجدد به فارسی برگردانده شده است.استاد عبدالحسین حائری که سال پیش چشم از جهان فرو بست، مردی از همان تبار بزرگانی مانند حدائق شیرازی، شیخ آقا بزرگ تهرانی، سید عزیز طباطبایی، محمدتقی دانش‌پژوه، ایرج افشار، احمد منزوی و استاد سید عبداله انوار بود. او فقط به فهرست نویسی اکتفاء نکرد، اگرچه پنجاه سال خاموش و سر به زیر به فهرست نویسی نسخه‌های خطی یکی از مهم ترین کتابخانه‌های جهان اشتغال داشت، بلکه در کوران حوادث سخت و جان‌فرسا، کتاب‌ها و نسخه‌ها و اسناد با ارزش ملت ایران را در کتابخانه مجلس از یاد نبرد. او در روزهای پرحادثه پس از پیروزی انقلاب که امکان داشت حادثه ای این میراث شگفت انگیز را از میان ببرد، یا بدان آسیب رساند، آن را با چشم نگران و امکانات اندک با دل و جان حفظ کرد،چنانکه خود می گفت از صبح زود پشت دیوارهای کتابخانه مجلس قدم می زد و مراقبت می کرد تا با وجدان آسوده،کار را به آیندگان سپرد. استاد حائری از خانواده ای فقیه و عالم برخاسته بود و خود در فقه و اصول و حدیث و رجال صاحب نظر شمرده می‌شد. در اتاق او در مقام ریاست کتابخانه مجلس، بر روی همه اهل فضل و فرهنگ باز بود و پرسش‌های طالبان علم و فرهنگ دوستان و دانش جویان را با صرف وقت و با حوصله بسیار پاسخ می داد. اتاق کار او برای دانش جویان و استادان حکم مجلس درس داشت و حتی برخی از دانشمندان و علما که با مرحوم حائری دوست بودند، آنجا را برای مطالعه ترجیح می دادند، مانند استاد محیط طباطبائی و استاد شهید مرتضی مطهری که نقش عمده ای در نگهداری کتابخانه مجلس و سپردن آن به مرحوم حائری در همان اوایل انقلاب داشت و پشتیبان ایشان بود.

مرحوم دکتر عنایت الله رضا نقل می کرد که در همان شرایط ملتهب انقلاب نگران کتابخانه ارزشمندی بودم که در معرض آسیب قرار داشت و به دستور مرحوم مطهری مدتی ریاست آن کتابخانه را بر عهده داشتم تا شرایط و مدیریت جدید مستقر شد. این کتابخانه بعدها به کتابخانه موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی منضم شد. حائری پیوسته می کوشید اهمیت کتابخانه مجلس را به سبب آثار گرانبها و بی بدیل آن و اسنادی که در آنجا محفوظ بود، به بزرگان کشور یادآوری کند. دوستی می گفت: یک بار استاد محیط طباطبائی در مقاله ای یا مصاحبه ای از یک سند بسیار مهم تاریخی محفوظ در کتابخانه مجلس یاد کرده و به نحوی از احتمال سرقت آن سخن به میان آورد. پس از مدتی استاد حائری بر وجود آن سند تأکید کرد و چون از او درباره کم و کیف ماجرا پرسیدیم، پاسخ داد: من خود از استاد محیط خواستم به این موضوع اشاره کنند تا معلوم شود که این سند در اینجاست و باید مراقب باشند.

از این دست موارد در دوران ریاست مرحوم حائری بر کتابخانه مجلس اندک نیست و همه این موارد نشان می دهد که او تنها رئیس کتابخانه یا فهرست نویس نبود و حفظ کتاب و نسخه‌ها و میراث پیشینیان را وظیفه محتوم خویش می دانست و باید گفت که او از این بابت حقی عظیم بر گردن میراث مکتوب ایران و اسلام دارد.

گذشته از این موضوع، اکتفاء به کار فهرست نویسی، تا حد قابل توجهی شأن رفیع علمی او را حتی نزد معاصران پوشاند، حال آنکه قدری از تسلط او بر جوانب گوناگون فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی در لابه‌لای چندین جلد فهرستی که نگاشت، پیداست و اگر یکی از ارادتمندان آن مرحوم آستین همت بر زند و چکیده ای از مباحث کتاب‌شناسی و نسخه شناسی استاد و احیانا آثار منتشر ناشده او را در کتابی مستقل فراهم آورد، سیمای علمی استاد حائری برای ما و آیندگان روشن تر خواهد شد.

در سالهایی که بنیان هفته کتاب را گذاشتم، یکی از مناسبت‌ها تجلیل ازخادمان کتاب بود، از آن جمله استاد حائری. این کار را کتابخانه مجلس در دوره ریاست حجت‌الاسلام ابهری عهده دار و مراسمی در بزرگداشت ایشان برپا شد و از آن پس سنت تجلیل از نسخه پژوهان ادامه یافت. فراموش نکنیم که او به راستی «کتابدار» بود.


منبع: روزنامه اطلاعات

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.