غلامحسین ابراهیمی دینانی

مسئله عقل و عشق مسئله بسیار درازمدتی است که مناقشات فراوانی آفریده است. از سویی بعضی شعرا و عرفا به انتقاد از عقل پرداخته و گفته‌اند، عقل در همه جا کارایی ندارد و در مراحلی همچون فنا، کمیت لنگی دارد: بنابراین باید با عشق پیش رفت. از سوی دیگر هم بعضی فلاسفه جانب عقل را گرفته اند و برخی به عشاق حمله و بعضی هم از عشق انتقاد کرده اند و گفته اند همه چیز عقل است: اما هیچ فیلسوفی نگفته که عشق بیخود و بی فایده است. در هر صورت به نظرم این نزاع، نزاعی سطحی و ظاهری و از روی نبود بصیرت است. اگر بصیرت باشد هیچ گاه این نزاع به وجود نمی آید: چون انسان بیش از یک هویت ندارد. اما پرسش من این است که عقل حسابگر تا چه حد حق قضاوت دارد؟ عرفا و بزرگان دینی ما آیا می‌توانند به گونه یی عمل کنند که بی تفاوت به داوری های عقول حسابگر باشند. اگر بخواهم مصداقی تر بگویم دقیقا منظورم ماجرای کربلاست. آیا امام حسین (ع) از آغاز حرکت خود تا روز عاشورا به گونه یی عمل کرد که مردم عادی با عقل حسابگرشان او را بفهمند یا ایشان اساسا چنین دغدغه یی نداشت؟ وظیفه و رسالت اجتماعی و سیاسی یک چیز است و رابطه عارف و سالک با خدا و طریقت آنان بحث دیگری است. هرچه باشد هر کسی به اندازه عقل خود صحبت و داوری می کند. اندازه فهم هر کس متفاوت است و متناسب با آن کس بر او اشکال می کنند یا او را دارای حق می دانند: ولی اگر مردم با عقل حسابگر هم می فهمیدند که از عقل آنها عقل بالاتری هم هست یا حتی خودشان هم می توانند بالاتر از این بروند و بالاتر از این عقل حسابگر فکر کنند، دیگر داوری های نامربوط درباره حماسه هایی همچون کربلانداشتند. کسی که در سطح عقل حسابگر است و نمی داند عقل بالاتر از او هم وجود دارد، هر اشکالی که کند، اشتباه کرده است: اما اگر گوشش باز بود که خودش هم می تواند بالاتر فکر کند یا کسی که بالاتر فکر می کند به حرف او گوش کند، چه بسا اشکالش برطرف شود. همه مشکلات هم از همین است که انسان ها یا گوش نمی کنند یا تنبل هستند و به یک مرحله که رسیدند - چه حق چه باطل - در همان جا می مانند و تعالی ندارند. کسی که تعالی ندارد، باطل هم نباشد، به گمراهی دچار می شود. آنهایی که در کربلادر کنار امام حسین(ع) نماندند و او را همراهی نکردند یا روبه روی امام حسین (ع) بودند.
به همین مشکل دچار بودند: یا اساسا در باطل غوطه ور بودند یا اگر در صف باطل نبودند، به فکر تعالی هم نبودند و درگیر عقل حسابگر خود بودند: بنابراین همه باید بدانیم اگر توجهی به بالاتر رفتن نداشته باشیم، گاه به اشتباهات بزرگی دچار می شویم. من ائمه(ع) را تجسم عقل می دانم و امام حسین (ع)، تجسم عقل است: ولی اگر بخواهد جسم شود در قالب حضرت محمد (ص) و امام علی (ع) و در قالب امام حسین (ع) قرار می گیرد. یعنی نور محمد (ص) همان عقل است. امام حسین (ع) تجسم عقل است: منتها عقلی است که به صورت عشق درآمد. این عشق عقلانی است. عشق امام حسین (ع) عقلانی بود و من اصلاتعارضی نمی بینم. عقل امام حسین (ع) عشقش است و عشق امام حسین(ع) عقلش است و خود هم عقل کل است. بنابراین عاشورا از نگاه من سالروز حادثه بزرگ تلاقی عشق و عقل است که عقل، عشق می شود و عشق، عقل. اگر انسان به اینجا برسد به کمال کافی رسیده است. کمال انسان اینجاست که عقلش به عشق و عشقش هم عقل تبدیل شود. اگر عقل انسان در صغری و کبری ماند و به عقلش نرسید، صاحب عقل متوقف است.

منبع: اعتماد

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.