پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران -تهران

زبان گفتار و نوشتار حضرت امام از نگاه دکتر احمد احمدی؛

حضرت امام رضوان‌الله تعالی علیه، خود، یک مکتب ادبی خاصی به عالم اسلام عرضه کردند. سیاستمداران برای مقاصد خویش، زبان مخصوصی دارند، نطق‌های خود را نخست می‌نویسند یا می‌دهند برایشان بنویسند و سپس چند نفری هم از این فن ملاحظه می‌کنند، امّا امام با زبان عامه و همه کس فهم سخن گفت. گفته‌اند سخن بلیغ سخنی است که عامه آن را بفهمد و خواص هم از آن ملال نگیرد- یعنی چیزی دستگیرش شود و سخن امام چنین بود. من خود در میان استادان دانشگاه بودم و دیدم که به این شیوه بیان غبطه می‌خوردند. بیان، بدون ابهام و همه کس فهم بود. هر چند به شیوه خاص حوزه‌ها، گاه فعل پیش از فاعل می‌آمد و گاه، الفاظی از قبیل «به این‌که» در لابلای سخن افزوده می‌شد و... اما همه این‌ها هم طبیعی می‌نمود.

از آنجا که زبان، زبان دینی بود، جامعه، با آن آشنایی داشت و همه ابعاد آن را جز در موارد بسیار فنی، نظیر اصطلاحات عرفانی- خوب می‌فهمیدند و با مجموعه ذخیره قبلی ذهنی خویش آن را پیوند می‌داد و یک کل هماهنگ می‌یافت و همین، مایه تأثیر فراوان می‌شد.

همان‌طور که می‌دانیم، امام رضوان الله علیه، خود یک شاعر بود و با شاعرانی از قبیل ملک‌الشعراء بهار ارتباط داشت. می‌گویند گاه‌گاهی به بهار می‌فرموده است تازه چه دارید؟ و بهار تازه‌های شعر خود را برای ایشان می‌خوانده است. می‌گویند: فرموده است این که ایرج میرزا، زهره و منوچهر را ناتمام گذاشته برای این بوده که بفهماندکه نمی‌تواند آن را تکمیل کند. علاوه بر این ذوق شعری، ایشان در عرفان و مراحل سلوک سرآمد بودند و به قول عرفا، راه رفته بودند و این ذوق عرفانی به عقیده من بزرگترین خدمت را به ادبیات و زبان فارسی کرد.

شما فکر کنید اگر مثلا به جای حضرت امام فلان فقیهی بود که حتی یک بار مثنوی و حافظ را نخوانده و حتی با آنها میانه خوبی ندارد، در آن صورت چه می‌شد؟ خشکه مقدس‌ها او را دستاویز می‌کردند و هر شعر و نثری را که بوی ذوق و عرفان از آن می‌آمد به پشتیبانی وی، مچاله کرده دور می‌ریختند و با طرفداران آنها درگیری شدید پیش می‌آمد و چه جنجال‌هایی برپا می‌شد و چه واکنش نامطلوبی در میان ادبای داخل و کشورهای خارج داشت و چه واکنش و تأثیر نامطلوب سیاسی به دنبال داشت!! امّا وقتی یک رهبر، یک فقیه طراز اول، یک مرجع که خود اهل عالی‌ترین مرحله تعبّد و تهجد و ولایت و... در عصر خویش است و همه فقها او را به حساسیت در برابر احکام خدا می‌شناسند و خود را در این زمینه، همطراز وی نمی‌دانند- و حتی برخی از فقها تند روش می‌شمارند- غزل عرفانی می‌سراید و از حال و لب و زلف و بت و میکده و.... آ‌ن‌هم در سنین نزدیک نود سالگی سخن می‌گوید، دیگر هیچ‌کس- حتی بدخواهان وی-جای طعن و طنزی در مضامین عرفانی نمی‌یابند و نهایت کار این می‌شود که خود را از این مباحث بی‌اطّلاع بدانند نه این که آنها را انکار کنند. به یاد بیاوریم که حجت‌الاسلام عالی‌قدری مانند مرحوم مجلسی چگونه مرحوم اردستانی را در سرمای زمستان- به خاطر ذوق عرفانی وی- از اصفهان تبعید کرد و کودک چند ماهه اردستانی از سرما در راه تلف شد! اگر چنین بینشی در انقلاب حاکم بود چه مصیباتی داشتیم؟ از سوی دیگر، آن بی‌رگی‌ها و تنبلی‌ها و بی‌قیدی‌های صوفیه به شریعت و آن بوق و من تشا و... که همگی از عوارض عرفان و تصوف منفی است، باخود شخصیت عملی و علمی امام(س) منتفی شد و معلوم شد عرفان درست از این عوارض بیگانه است. می‌توان شیعه این ولایت و ملتزم به مناجات شعبانیه و دعای کمیل و عرفه و زیارت جامعه بود و در همان حال، این تحرّک و تلاش و سازندگی و جهاد و به یک سخن: زاهد شب و شیر روز هم بود و همین سبب شد که فقها و دانشمندانی هم که از تصوف و عرفان و عوارض منفی آنها بیمناک بودند، دیگر، دستاویزی نداشته باشند.

امام رضوان الله علیه، سبب شد که گذشته پربار عرفانی این سرزمین، که در اواخر عصر پهلوی به افول و پژمردگی گرائیده بود، بار دیگر کاملاً احیا شود و عرفان هم بهترین زمینه رشد ادبیات و زبان است- به خصوص زبان و ادبیات فارسی با آن گذشته اسلامی پر بار خویش- اکنون سری به کتابفروشی‌های روبروی دانشگاه تهران بزنید و ببینید چه تحوّلی پدید آمده و چگونه ده‌ها کتابفروشی، از آثار ادب و عرفان فارسی سرشار است؟ و چگونه این‌ها به شبه قاره هند و پاکستان و تاجیکستان و... راه می‌یابد؟ در صورتی که اگر به جای این زمینه عرفانی، مثلاً فقه و فلسفه می‌بود چنین کشش وجود نداشت.

این را هم باید بدانیم که یک غیرمسلمان، آن‌قدر که از راه عرفان جذب اسلام می‌شود، از هیچ طریق دیگری جذب نمی‌شود، مگر اعجاز و تأثیر مستقیم ائمه معصومین(ع) که از دسترس افراد متداول این تبلیغ بیرون است.

همین گرایش عرفانی و روح قوی عرفانی موجود در شخص حضرت امام، منشأ آن عبارات زیبا در زمان جنگ بود. که عبارت کم نظیر که: «اینجانب از دور دست و بازوی قدرتمند شما که دست خداوند بالای آن‌ است می‌بوسم و بر این بوسه افتخار می‌کنم»(صحیفه امام،ج16،ص143)، جز از کسی که با روح عرفان و ادب عرفانی تربیت شده باشد صادر نمی‌شود. کدام فقیه معمولی است که این هنر را داشته باشد؟ اصلاً ادبیات جبهه‌ها، عموماً برخاسته از همین تعابیر عرفانی و ادبی حضرت امام بود و همین ادبیات جبهه، خود نقش عظیمی در دگرگون سازی زبان و ادب این کشور داشته است.

اصولاً، امام اعلی الله درجاته، بنایی برای عرفان پی افکنده‌اند که اگر ما ها، حامیان خوبی برای میراث آن حضرت باشیم، قرن‌ها از دستبرد تجاوزگران و تحریف کنندگان علمی و عملی آن، مصون خواهد ماند، زیرا با فکر و عمل و هر دو، آن را از هر آلودگی پیراستند و این خدمت بزرگ او خدمت غیر مستقیمی به ادبیات و زبان فارسی هم بوده و خواهد بود و این زبان، از این راه قرن‌ها نه تنها بیمه شده بلکه مایه رشد و گسترش جهانی آن فراهم شده است. این کار را با صرف میلیاردها بودجه نمی‌شد به این پرمایگی انجام داد.

از عرفان که بگذریم، زبان دینی و مرثیه سرایی و بیان حقائق تاریخی -به‌خصوص تاریخ ائمّه معصومین (ع) و مخصوصاً تاریخ امام حسین(ع)- است که امام در این باب هم زمینه نوینی پدید آوردند و علاوه بر عمق معنی ادب بیان را بر گنجینه پیشین ما افزودند. درست است که، انقلاب، اسلامی است و خود بخود از فرهنگ دینی تغذیه می‌شود، اما دادن الگو، آن‌هم با تعابیری دلنشین، از شخصیتی همچون امام، نمونه گیران را جرأت می‌دهد تا پیرامون حضرت زهرا(ع)، زینب، امیر المؤمنین... هر کدام مقاله و کتاب بنویسند یا نمایشنامه تهیه و اجرا کنند.

از لحاظ هنری، امام حقاً یک هنرمند و هنرشناس بود. من تنها شیوه نگارش و خط و رسم الخّط ایشان را تذّکر می‌دهم، زیرا سال‌ها با آن مأنوس بوده‌ام و برخی از آثار فقهی دست‌نویس ایشان را شخصاً استنساخ کرده‌ام. این خط که بارها در روزنامه‌ها و مجلّات کلیشه یا زیراکس آن را دیده‌ایم، ببینید چه تأثیری در بیننده و خواننده داشت؟ چگونه یادآور خطوط زیبای علمای گذشته ما بود که همواره به آن‌ها می‌بالیدیم و اکنون هم نمونه نوشتار آنها را بی‌هیچ خط خوردگی، یک قلم، در برابر چشم خاص، و عام می‌دیدیم؟ چه شاهد صدقی بهتر از این؟ در برابر فقهایی که اصلاً خط نداشته‌اند یا خط خوش ندارند یا استادان و دانشجویانی که پرورده فرهنگ پهلوی‌اند و خطوط بی ارزشی دارند که خودشان هم از آن، متنفرند!

از میان آثار عرفانی حضرت امام، من بیش از همه، شیفته آن چند جلسه تفسیر ایشان بوده ام هر چند اشعار عرفانی هم مؤثّر بوده است- به‌خصوص که می‌دانسته‌ام از دل پر سوز و راه رفته‌ای برخاسته و تصنعی در آن نیست.

یکی از خصوصیات هر نوشته، این است که بازتاب روح نویسنده است. کتاب کشف اسرار حضرت امام که نشان دهنده صلابت و شجاعت روحی ایشان است، سال‌ها پیش، تأثیری بس شگرف در من نهاد. در آن زمان بروجرد بودم و مقدمات و احتمالاً شرح لمعه می‌خواندم. این کتاب با آن صلابت بیان و محتوای مستند، خط فکری خوبی به من داد به گونه‌ای که ناآگاهانه و آگاهانه، همواره تحت تأثیر آن، بوده‌ام و اشکالات معترضان را بی‌مایه می‌دانسته‌ام و به‌خصوص نسبت به رژیم گذشته از همان آغاز طلبگی، خط فکری خودم را برگزیده‌ام.

آثار فلسفی‌، به خصوص فلسفه الهی، همواره مبنای تفکر در همه زمینه‌ها، به خصوص در زمینه ادبی بوده است حضرت امام رضوان الله علیه، از آن‌جهت که خود سال‌ها استاد این رشته بوده‌اند و در قالب آن می‌اندیشیده‌اند و حتّی احتمالاً راه ایشان به عرفان از همین جا بوده است، با قبول و تبلیغ این فلسفه، زمینه خوبی برای رشد ادبیات و زبان فارسی فراهم آوردند. باز هم فکر کنیم که اگر به جای حضرت ایشان، فقیهی ناآگاه از فلسفه فرمانروا بود چه می‌شد؟ تکفیر و تکفیر بازی و... آغاز می‌شد، یا دست کم می‌گذاشتند فلسفه به حیات کم رمق خود ادامه بدهد و یا حتی پژمرد و فرو می‌رود- چنان‌که اگر مخالفت حاج میرزا مهدی اصفهانی را هنوز در حوزه مشهد می‌بینیم و می‌بینم گرفتن جشنواره برای حکیم متأله سبزواری را با دشواری مواجه ساخته‌اند! در آن صورت چه پیش می‌آمد؟ یک نظام بدون تعقل و بدون منطق و بیمناک از برخورد با افکار و آراء استدلالی شرق و غرب، داشتیم، با فقهای فراوان اما بدون استاد و دانشجوی جدی در فلسفه و منطق و در نتیجه، در معرض تهاجم فکری دیگران- اما هم اکنون، هر ساله گروه زیادی در حوزه‌ها فلسفه اسلامی و حتی غربی می‌خوانند و بی پروا با آن (فلسفه غربی) درگیر می‌شوند و نقاط ضعف و قوت آن را در می‌یابند و این خود علاوه بر ایجاد روح شجاعت در برخورد با بیگانه، طلاب را با استدلال و منطق بار می‌آورد و برای رشته‌های دیگر حتی فقه و اصول نیز سودمند است. در برابر به یاد بیاوریم که همین حضرت آیت‌الله اراکی(ره) پیش از انقلاب خودم پای خطبه نماز جمعه‌اش بودم و شنیدم که یک خطبه را حداقل به اعتراض‌های تند و شدید نزدیک به تکفیر، به ابن سینا اختصاص می‌داد، بی آن که آن دهاتی عامی نماز جمعه خوان، بداند محتوای سخن چیست؟ چرا به این ابن سینا که مایه مباهات کشور است این همه اعتراض می‌شود؟ این است تفاوت افق امام رضوان الله علیه و افق دیگران!

دانشجویان فراوانی همه ساله از دانشگاه در رشته فلسفه - اسلامی و غربی- فارغ التّحصیل می‌شوند که اکثر آن‌ها -‌به‌خصوص فوق لیسانس و بالاترشان- متأله و عامل به احکامند و این هم نیست مگر از آن بینش همه جانبه و تفکرپرور و تمعّق آفرین حضرت امام.

نامه ایشان به گورباچف و دعوت به فراگیری فلسفه سهروردی و صدرا و... را به یاد داریم و به یاد داریم که بر پاره‌ای از فقیهان و متفقهان چه مایه سنگین و جانکاه افتاده بود و اسلام را در خطر می‌دیدند که از سهروردی و صدرا تعریف شده اما اینان از بار و بر فرهنگی و ادبی آن غافل بودند و نمی‌دانستند که این گستره عظیم فرهنگی که برای این نظام مقدس حاصل شده مولود آن گسترش عظیم بصیرت و بینش بلند پایه مردی بود که خود وارد یکایک این میدان‌ها شده بود و پیروزمند از معرکه در آمده بود و آزموده بود که اسلام و فرهنگ اسلامی اقیانوس است و همه چیز را نه تنها در خود حل می کند بلکه آن‌ها را تطهیر هم می‌کند و سره را از ناسره باز می‌نماید. انزل من السماء ماء فسالت اودیة بقدرها... فاما الزبد فیذهب جفاء و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض.

باید عرض کنم که این‌جانب چند سالی شاگرد حضرت امام بوده‌ام و نیز مقلد ایشان، اما حقیقت این است که اگر آن وسعت نظر و فراخ نظری را در ایشان نمی دیدم، از همان آغاز می دانستم که ممکن است انقلاب کامیاب نگردد. یعنی صرف دلبستگی شاگرد به استاد و یا پیروی مقلد از مقلد، باعث تبعیت از ایشان در انقلاب نشده، بلکه حقائق دیگر نیز در ایشان یافته‌ام -‌و یافته‌اند- که با اعتقاد راسخ، به این تبعیت پرداخته‌ایم - ولله الحمد والشکر- باری این اقیانوس‌گونگی حضرت امام و عنایت به عرفان، فلسفه، تاریخ، هنر، سنت دینی، مرثیه، نوحه، فقه، اصول... موجب پیدایش ادبیاتی مخصوص، فراگیر، دلنشین، عرفانی، فلسفه، توأم با هنر و... شده است که تنها نشأت گرفته از شخص حضرت امام است و آن‌هم بیشتر از بعد عرفانی و فلسفه الهی ایشان، جزاه الله عن رسوله و اولیائه و عن امة الاسلام خیر جزاء المحسنین و رفع درجته و حشره فی الجوار محمّد و الائمة المعصومین(ع).

منبع: فصلنامه حضور، بهار 1371، شماره 4

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.