عرصه خبرنگاری و اطلاع رسانی از اثرگذارترین و حساس ترین عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی است که در شکل‌دهی فرهنگ عمومی نقش مهمی را ایفا می‌کند. هفدهم مرداد که به مناسبت‌ شهادت شهید محمود صارمی به عنوان روز خبرنگار معرفی شده است، فرصت مغتنمی برای پرداختن به حرفه‌‌ی خبرنگاری و مسائل پیرامون آن‌. است به این بهانه سراغ دکتر امیر محبیان رفتیم. دکتر محبیان استاد دانشگاه، مدیر عامل خبرگزاری آریا و مشاور مدیرمسوول روزنامه رسالت است.


از نظر شما مهم‌ترین ویژگی تمایزبخش حرفه‌ی خبرنگاری از سایر حرفه‌ها چیست؟
اگر مشاغل را دسته‌بندی کنیم جایگاه خبرنگاری تا حدودی مشخص می‌شود. بعضی مشاغل خدمات می‌دهند و برای کسی که خدمات را ارائه می‌کند درآمد به وجود می‌آورد و کارکرد اجتماعی ممکن است نداشته باشد و فقط کارکرد فردی داشته باشد، یعنی صرفا مشکلات یک فرد یا تعداد محدودی را حل می‌کند. برخی دیگر از مشاغل هم هستند که خدمات ارائه می‌شود و درآمدی هم برای ارائه‌دهنده وجود دارد، ولی خدماتی که ارائه می‌شود آن‌چنان رسالت وسیعی دارد که به عنوان یک حرکت بزرگ اجتماعی تلقی می‌شود و کارکرد آن ارزشی فراتر از مبالغی است که به فرد ارائه کننده تعلق می‌گیرد. کار خبرنگاری اینچنین است. یعنی به عبارتی تسهیل گذار خبر از منبع خبر به دریافت‌کننده خبر با واسطه‌ای به نام خبرنگار که کلیه‌ی قضاوت‌های منبع خبر بر روی خبر به حسب نوع انتقال مطلب از سوی انتقال دهنده که خبرنگار است، صورت می‌گیرد. در این حیطه، مخاطب می‌تواند نخبه یا توده‌ی جامعه باشد. قضاوت‌ها و تصویری که در ذهن این مخاطب شکل می‌گیرد ارتباط تام و تمام و وثیقی با خبری دارد که خبرنگار تهیه می کند و انتقال می‌دهد. هم دقت و هم سرعت و هم صداقت در انتقال مفهوم خبر‌، به خبرنگار بسته است. این سه عامل باعث می‌شود که فرد یا گروه یا یک ملت در واکنش نسبت به یک موضوع تا چه حد واقع بینانه و درست عمل کنند. اگر خبرنگار یا کسی که خبر را انتقال می‌دهد تصویری باژگونه یا تصویری ناصواب و ناصحیح از موضوع انتقال دهد قضاوت‌ها را از مسیر خود منحرف می‌کند اما اگر انتقال خبر صحیح و دقیق باشد می‌تواند به قضاوت صحیح بیانجامد و واکنش صحیح را داشته باشد. به عبارتی کاری که خبر‌نگار انجام می‌دهد این است که نقش خود را به حداقل کاهش دهد. بر خلاف بسیاری از مشاغل که صاحب شغل سعی می‌کند جایگاه خود را به حداکثر و نقش خود را به بالاترین حد برساند. خبر‌نگار باید به عنوان واسطه‌ای با کم‌ترین تاثیر‌، در انتقال خبر از منبع به گیرنده نقش بازی کند. به عبارتی سلایق، قضاوت‌ها و در عین حال دیدگاه‌های خود را تاجایی که ممکن است در خبر دخالت ندهد. البته بین خبر و تحلیل تفاوت وجود دارد. گیرنده خبر باید تشخیص دهد آنچه که در می‌یابد گزارشی واقع‌بینانه از واقعه‌ یا خبر است یا تحلیل خبر است. باید بین خبر و تحلیل تمایز قائل شد. در تحلیل، بی‌شک‌ نگاه و قضاوت تحلیل‌کننده دخیل است ولی خبر‌نگار انتقال‌دهنده نبأ یا خبر بر اساس عبارات قرآنی است اگر بخواهیم تمثیل کنیم پیامبران هم نقش این چنینی داشتند. یعنی آنچه را از طرف خدا دریافت می‌کردند به دریافت کنندگان و گیرندگان که توده‌های مردم بودند انتقال می دادند. در واقع وقتی بحث عصمت را می کنیم به این مفهوم است که پیامبر بر حسب نگاه و سلیقه ی شخصی هیچ دخالتی در محتوای خبر نمی کرد.


ارتباط خبرنگاری و روزنامه‌نگاری را با جریانات و گروه‌بندی‌های سیاسی چگونه ارزیابی می‌کنید و به نظر شما مناسبات این حرفه با عرصه قدرت چگونه باید تنظیم شود؟
اول باید مشخص کنیم منظور ما از قدرت چیست. اصحاب قدرت یعنی کسانی که دارای قدرت تنبیه و تشویق هستند یا اینکه منظورمان نظام سیاسی حاکم در کشور است. اگر خبرنگار به عنوان کسی که به انتقال خبر در درون یک سیستم می‌پردازد‌ به نظام سیاسی موجود اعتقاد داشته باشد و قانون را باور داشته باشد، طبیعتا باید عملکرد او خارج از چارچوب قانون نرود و رعایت‌های مر قانون از وظایف خبرنگار است، تا تخلف صورت نگیرد. چون آبروی بسیاری از افراد در صورت خروج از مرزهای قانون ممکن است در خطر افتد اما نکته‌ی دیگری که وجود دارد این است که گاهی از مواقع در ‌چارچوب قدرت و در روابط و تعاملات اصحاب قدرت با توده‌های مردم یا اصحاب قدرت با یکدیگر‌، ممکن است خلل‌، خدشه و یا حتی فسادی رخ بدهد یعنی حرکتی خارج از مصالح و چهارچوب‌های عقلانی و حقوق اولیه‌ی مردم رخ دهد. در این موقعیت خبرنگار حافظ حقوق مردم است و انتقال‌دهنده پیام‌ها و اتفاقات واقعی برای شفاف‌سازی فضای کشور است، طبیعتا در این جا ممکن است چالش‌هایی بین خبرنگار و نظام سیاسی اداری موجود به وجود بیاید ولی با توجه به میزان پایبندی خبرنگار به رسالتش، میزان ایستادگی و شجاعت او تعریف می‌شود. اما در عین حال اگر فرض را بر این بگذاریم که نظام سیاسی موجود نظامی است که کلیت آن مورد تایید است، خبرنگار باید تابع مصالحی عقلانی باشد. در کشوری که دارای روابط خاصی با کشورهای دیگر است که ممکن است افشای بعضی اخبار خطراتی برای امنیت آن ایجاد کند‌، خبرنگار باید تابح مصالح کشور عمل کند. اما بسیاری از خطوط قرمزی که گذاشته می‌شود ممکن است که خطوط قرمز حافظ نظام و مردم نباشد بلکه فلان مدیر یا مسئول اداری برای پوشش دادن اشکالات خود خطوط قرمزی را تعریف کرده است‌. طبیعتا این جنس محدودیت با چهارچوب‌های آزادی مطبوعات ممکن است برخورد کند و در اینجا اصالت با حقوق مردم است نه حقوق یک مدیر خاص‌.


به نظر شمادر وضعیت فعلی مهم‌ترین چالش پیش روی حرفه‌ی خبرنگاری در ایران چیست؟
چند چالش جدی در حوزه‌ی خبرنگاری وجود دارد که به نظر من باید به صورت روشن تعریف شود. یکی اینکه خطوط قرمز باید به صورت روشن در باب مسائل مختلف ترسیم و اعلام شود. عدم اعلام شفاف یا ترسیم کم رنگ خطوط قرمز در جاهایی که باید، موجب می‌شود که خبرنگار ناخواسته از مرز‌ها بگذرد و مورد مواخذه‌ی قانونی قرار گیرد و در نهایت موجب خواهد شد که خبرنگار به سمت محافظه‌کاری خاص روی آورد. بنابراین خطوط قرمز باید به صورت شفاف مشخص شود.
مسئله‌ی دیگر این است که حوزه خبرنگاری ما از آموزش مدام‌، مستمر و به روز شدن اطلاعات و تخصصص به دور است. باید سیستم‌های اطلاع‌رسانی و آموزشی در این زمینه که تحت نظر وزارت ارشاد اسلامی عمل می‌کنند آموزش مداوم و تخصصی خبرنگاران ما را پی بگیرند. و خبرنگاران برای ارتقاء مکلف به گذراندن دوره‌های تخصصی باشند. یکی از این دوره‌ها قوانین کشور است یعنی خبر‌نگار به اعتبار این دوره‌ها می‌فهمد کجا حریم خصوصی و کجا حریم عمومی است و در در چه حیطه هایی می‌توان ورود کرد. لذا در این وضعیت ضریب خطا هم کاهش می‌یابد. درعین حال امروز سرعت تکنولوژی در جهان بسیار بالاست و از آن جا که سرعت یکی از فاکتور‌های بسیار موثر بحث رسانه‌ای است‌، استفاده از تکنولوژی‌های نوین و همچنین روش‌های اثر‌گذاری بهتر در دوران جدید اهمیت بسیار زیادی دارد که کار انتقال تکنولوژی می‌تواند توسط اتاق‌های فکر رسانه‌ای و سازمان‌های متولی صورت بگیرد تا تکنولوژی‌ها و آخرین دستاورد‌های جهانی و بین‌المللی‌ انتقال یابد. کار بازرسی و رسیدگی مکرر به حرفه‌ی خبرنگاری، روزنامه‌نگاری و روش‌های موجود برای ارزیابی دقیق تا رسیدن به وضعیت مطلوب باید به صورت مستمر صورت بگیرد که فعلا با برگزاری جشنواره‌های فصلی‌ و ارزیابی مداوم نشریات از لحاظ تیتر‌ها و مقالات و گزارش‌ها و حتی کاریکاتور و طنز تقریبا تا حدی شروع شده و کارهای خوبی در این زمینه آغاز شده و امیدواریم ادامه پیدا کند.


اصلی‌ترین رسالت خبرنگاری و روزنامه‌نگاری را در جامعه‌ی امروز ایران چه مسائل و دغدغه‌هایی می‌دانید؟
به نظر من رسالت خبرنگار این است که بتواند جامعه را با اطلاع‌رسانی درست از فساد بپیرایاند یعنی به گونه‌ای اطلاع‌رسانی کند که بدون آسیب به روحیه‌ی ملی جلوی فساد گرفته شود و جلوی حرکت آن گرفته شود. خبرنگار باید مردم را به گونه‌ای آگاه کند که قادر به تصمیم‌گیری درست باشند و بتواند اخبار اطلاعات را به نحوی انتقال دهد که کارکرد خوب مسئولان مورد تشویق و کارکرد‌های غلط مورد تنبیه قرار گیرد. به عبارتی، یک خبرنگار خوب اگر کارش را درست انجام دهد، یک مصلح اجتماعی است.

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.