مقدمه: 26 دی ماه 57 که از راه می رسید دیگر همگان می دانستند که شاه به زودی از ایران می رود. همه اتفاقاتی که در ایران به وقوع می پیوست خبر از رفتن شاهی می داد که شاید هیچ گاه زمانی که سال قبل از آن در همین روزها میزبان کارتر بود و پس از آن مسافرتی پیروز‌مندانه برای تعیین اوضاع جهان به مصر داشت فکر نمی کرد به این اوصاف و با جعبه ای از خاک ایران کشور را ترک نماید. بازخوانی روزنامه های 26 دی ماه 57 شرایط آن روز ایران انقلابی را به خوبی مشخص می نماید. نکته مهم در این بازخوانی این است که روزنامه آیندگان روزنامه صبح ایران و روزنامه کیهان و اطلاعات بعدازظهر چاپ می شوند و به همین دلیل اخبار آنها اندکی متفاوت تر است. اما فارغ از این مساله تیتر اول همه روزنامه های 26 دی 57 یک چیز بود: «شاه رفت»

روزنامه آیندگان در حالی که در آن روز یازدهمین سال انتشارش را می گذارند در شماره 3265، در تیتر بزرگ نیم صفحه اول خود از رفتن شاه و شهبانو به نقل از خبرگزاری فرانسه خبر می دهد. آیندگان تیتر می زند: «شاه امروز ایران را ترک می کند» و در توضیحات تیتر می نویسد که: «پیش از خروج، شاه در یک مصاحبه مطبوعاتی مهم شرکت می کند» و گویا گمانه زنی هم از این مصاحبه مطبوعاتی مهم شاه وجود دارد: «شاه بر ضرورت همبستگی ارتش و مردم تاکید خواهد کرد». در همین حال قرار است در جلسه صبح مجلس شورای ملی رای اعتماد به کابینه شاپور بختیار بررسی شود. آیندگان در این باره می نویسد: * با رای اعتماد مجلس شورای ملی به دولت بختیار: آخرین مانع خروج شاه امروز رفع می شود». کابینه بختیار که مورد تایید مجلس سنا قرار گرفته است اکنون در 26 دی در جلسه ای طولانی که حدود 8 ساعت به طول می انجامد، باید از مجلس شورای ملی رای اعتماد بگیرد. کابینه ای که مورد تایید مردم نیست می خواهد از مجلسی که آن هم مورد تایید نیست رای اعتماد بگیرد!

سراسر کشور را اعتصابات و تظاهرات فرا گرفته است. تیتر همه روزنامه ها به این امر اختصاص دارد و هر روز در مورد نوع برخورد مردم و نیروهای نظامی و انتظامی در روزنامه ها بحث می شود و خبرهای گوناگونی مخابره می گردد. آیندگان در صفحه 4 ضمن ارائه گزارشی از تجمعات روز قبل تهران و سایر شهرستان های ایران، چنین می نویسد: «* تظاهرات دیروز تهران گلباران و بی حادثه». این همان موردی است که روزنامه اطلاعات هم در شماره 15761 خود بر آن تاکید می ورزد و در صفحه 6 خود تیتر می زند: «تظاهرات دیروز شهرستان ها آرام بود...مردم با سربازان روبوسی کردند و گل بر سرشان ریختند» این تیتر همراه می شود با گزارش کاملی از برپایی تجمعات چند ده هزار نفری در شهرهای مختلف کشور. روزنامه کیهان هم در این باره در شماره 10614 در صفحه 3 می نویسد: «تهران دیروز شاهد روبوسی مردم با سربازان بود...ظهر روز گذشته جمعیتی که از جلسه سخنرانی جبهه ملی در مسجد شاه خارج می شدند، در بازار و خیابانهای خیام و ناصرخسرو به تظاهرات پرداختند...بعد از ظهر دیروز در چهارراه کوکاکولا تظاهراتی بر پا شد ماموران اقدام به متفرق کردن تظاهرکنندگان کردند» همه چیز حکایت از آرامش در تهران دارد. گویا خبر ترک کشور توسط شاه آنقدر بزرگ و مهم است که مردم و ماموران را به مسالمت با یکدیگر وادار کند. اطلاعات در صفحه آخر خود به نقل از رادیو لندن می نویسد: «رادیو لندن: شک بسیاری برای مسائل بعد از سفر شاه وجود دارد...ولی به طور کلی در مردم با این شعارها یک نوع حالت اطمینان به وجود آمده است که شاه ایران را ترک خواهد کرد و آن کشور در انتظار آینده دیگری است.»

روزنامه ها در این روز با پوشش کامل مصاحبه مطبوعاتی سرلشگر قره باغی به بحث کودتا توسط ارتش نیز توجه ویژه ای دارند. آیندگان بر خلاف کیهان و اطلاعات این گفتگو را در صفحه اول و با تیتر بزرگ پوشش می دهد: «* ارتشبد قره باغی در گفتگوی مطبوعاتی اطمینان داد: ارتش هر کودتایی را سرکوب خواهد کرد...توطئه ها طوری شکل گرفته که ارتش در مقابل ملت بایستد...آیا شما زمزمه استقلال کردستان و بلوچستان را نشنیده اید؟» قره باغی به شدت تاکید می کند که ارتش حامی دولت است. کیهان در صفحه 5 از قول رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران می نویسد: « ارتش تابع دولت است، کودتایی در کار نیست» و به این ترتیب ارتش هم به آرامش برای رفتن شاه کمک می کند.

تا شب 25 دی که روزنامه آیندگان به چاپخانه رفته است و صفحات میانی کیهان و اطلاعات نیز، خبرها حاکی از این است که شاه به مصر خواهد رفت و در آنجا چند روزی را مهمان انور سادات خواهد بود. اطلاعات در صفحه 7 این موضوع را اینگونه بازتاب می دهد: «مصر امروز منتظر شاه است...شاه ایران چهارشنبه در سر راه خود به امریکا به مصر می رود، و هدف وی از این سفر نجات سلطنت ایران است...شاه و همسرش امشب میهمان سادات و همسرش خواهند بود و در هتل «اوبروی» پذیرایی خواهند شد که از لحاظ امنیتی بسیار محفوظ است، و در جزیره کوچکی مشرف به شهر آسوان واقع است. احتمال می رود شاه ایران پس از دیدارش با سادات به مغرب برود و با ملک حسن پادشاه مغرب گفتگو کند.» اردشیر زاهدی داماد شاه درباره این سفر نظرات جالبی دارد: «واشنگتن - یونایتد پرس - اردشیر زاهدی سفیر ایران در آمرکا گفت که شاه ظرف 3 ماه به ایران باز خواهد گشت...یقین دارم که وی به ایران مراجعت خواهد کرد. در غیر این صورت تشریفاتی که قرار است امروز به هنگام ترک شاه اجرا شود، به نحوی دیگر برگزار می شد...شاه قصد ندارد از سلطنت کناره گیری کند»

در همین روز روزنامه ها به بازتاب پیام ها و گفته های امام خمینی (س) نیز می پردازند. اطلاعات در صفحات 1 و 2 می نویسد: «* دستورات انقلابی امروز امام خمینی: نمایندگان مجلسین و اعضای شورای سلطنت خارج شوند...کشاورزان بیشتر بکارند و جلوی خروج گندم را بگیرید...ارتش جلوی بیرون بردن سلاحهای امریکا را بگیرد...بانک های اسلامی به کشاورزان کمک کنند...اربعین را تبدیل به وسیع ترین تظاهرات ملی کنید...راه پیمایی و تظاهرات پر شور در این اربعین وظیفه شرعی و ملی است...» .امام در پیام روز 25 دی ماه خود بر نکاتی چون جلوگیری از به وجود آوردن قحطی مصنوعی با بردن گندم از انبارها و سیلوها به صورت شبانه، اعلام به بانک های خارج کشور برای تحویل ندادن سپرده های شاه و وابستگان او و سایر دزدان اموال ملت محروم، راه ندادن استادانی که با دستگاه ظلم و اختناق رابطه دارند به جرم ضربه به حیثیت دانشگاه و دانشجو و اخطار به اعضای شورای سلطنتی غیر قانونی تاکید می کند و تذکر می دهد که اعضای شورای انقلاب که در داخل کشور هستند به زودی معرفی می شوند. اطلاعات در صفحه 2 به نقل از خبرگزاری فرانسه گمانه زنی هایی درباره اعضا شورای انقلاب دارد: «نوفل لوشاتو (مغرب پاریس) - خبرگزاری فرانسه - صادق قطب زاده یکی از نزدیکان رهبر شیعیان ایران اظهار داشت گزارش هایی که درباره ترکیب شورای انقلاب در مطبوعات انتشار یافته بی اساس است...در حال حاضر تنها حضرت آیت الله خمینی شمار و اسامی اعضای شورای انقلاب را می دانند.» اما کیهان در همین روز در صفحه 1 و 2 چنین می نویسد: «از دکتر سنجابی یا مهندس بازرگان به عنوان نخست وزیر احتمالی دولت موقت نام برده می شود...بعضی از اعضای شورای انقلاب اسلامی در دولت موقت نیز عضویت دارند»

اطلاعات در صفحه 2 خود به مصاحبه ای با بختیار قبل از رای اعتماد مجلس شورای ملی می پردازد. بختیار در این گفتگو در رابطه با رفتن شاه از کشور می گوید: «بختیار در نشست اختصاص با خبرنگار سیاسی اطلاعات: با تشکیل شورای سلطنت که بر اساس قانون اساسی بیشتر کیفیت قانونی و غیر مسئول دارد و بلافاصله پس از رای اعتماد مجلسین به دولت من، اعلیحضرت به خارج می روند...بازگشت ایشان بستگی به وضع کشور خواهد داشت.» پس از آن در بعدازظهر همان روز اطلاعات از جلسه مجلس می گوید. اطلاعات در صفحه 1 و 2 خود می نویسد: « نخست وزیر امروز از مجلس رای اعتماد گرفت و اعلام کرد: «بازجویی از ارتشبد نصیری آغاز شد...بایستی ارتش را مانند همه جا از عوامل ناپاک تصفیه کرد ولی ضعف روحیه ارتش ضعف روحیه ملت است...درباره مجازات خطاکاران باید بگویم که بازجویی از تیمسار نصیری آغاز شده است (نمایندگان مجلس:آفرین) و این کار شوخی نیست، یا من می روم و یا آنها را به مجازاتی که لایق آن هستند می رسانم. هیچ کس بیش از من از ساواک رنج نبرده...بهرحال امیدوارم این عملیات وحشیانه ساواک و شکنجه های آنان در این ملک تکرار نشود...البته ما اجازه می دهیم هر کس هر چه می خواهد بگوید ولی نمی توانیم اجازه دهیم هر کاری دلشان خواست بکنند.» البته صحبتهای بختیار در موارد مختلف با واکنش های گوناگونی در جامعه روبرو می شود تا آنجا که بارها کارکنان صدا و سیما وی را به دلیل ساواکی خواندن انها مورد شماتت قرار می دهند. حتی رادیو مسکو نیز اینگونه بر بختیار می تازد و اظهارات او را باعث تیره شدن مناسبات ایران و شوروی می داند. مطالبی که در صفحه 8 اطلاعات چاپ می شود: «به گفته آیت الله خمینی دولت کنونی بختیار با آرمان ها و منویات مردم وفق نمی دهد و از پشتیبانی آنها برخوردار نیست.»

و پس از رای اعتماد مجلس به بختیار آن لحظه تاریخی فرا می رسد. اطلاعات در صفحه اول خود در بعدازظهر 26 دی ماه 1357 همانند کیهان تیتر می زند: «شاه رفت». این روزنامه در ادامه می نویسد: « شاه ساعت یازده و چهل و پنج دقیقه امروز به اتفاق ملکه فرح وارد فرودگاه مهرآباد شد و بلافاصله در جمع خبرنگاران حضور یافت و در مصاحبه ای با خبرنگاران داخلی و خارجی شرکت کرد...فرودگاه مهرآباد از صبح امروز در محاصره شدید گارد شاهنشاهی بود...آخرین خبر حاکی است که شاه با جت بوئینگ 727 شهباز بعد از یک ساعت توقف در فرودگاه و مصاحبه با روزنامه نگاران پرواز کرده است. همین خبر حاکی است که صبح قبل از پرواز شاه دو هواپیما حامل اثاثیه و لوازم شاه پرواز کردند...» کیهان هم از لحظات آخر شاه در فرودگاه و اشک های او می گوید: « شاه در آخرین لحظه مصاحبه مطبوعاتی را لغو کرد...» کیهان در صفحه 3 در مورد خانواده سلطنتی هم می نویسد: « برخی اعضای خانواده سلطنتی به امریکا رفتند...یک جت نیروی هوایی ایران به امریکا رفت...سرنشینان این هواپیما فریده دیبا و سه تن از فرزندان کوچکتر شاه بوده اند...روز 8 دی مادر شاه و چند تن دیگر از اعضای خانواه سلطنتی به همراه عده ای از مقامات ایرانی به امریکا رفتند.»

و با رفتن شاه ایران را فضایی دیگر در بر می گیرد. اطالاعات به نقل از یونایتد پرس درباره زمان بازگشت آیت الله خمینی به ایران می نویسد: «آیت الله العظمی خمینی احتمالا اوایل هفته آینده به ایران مراجعت خواهند کرد.» در حالی که همین روزنامه از رویترز در لندن نقل می کند: «روزنامه تایمز مالی در سرمقاله خود نوشت بعد از عزیمت شاه از ایران، بازگشت وی فقط با اختلاف افتادن میان مخالفان وی میسر خواهد بود.» دکتر سنجابی هم درباره رفتن شاه از ایران نظرات جالبی ابراز می دارد: «رفتن شاه گامی در جهت انتقال حاکمیت به مردم است...رفتن شاه یکی از خواستهای ملت ایران بوده است و البته خواست اساسی ملت ایران تطهیر نهادی در مبانی قدرت و انتقال کامل حاکمیت به مردم بوده است.» علی اصغر حاج سید جوادی در صفحه 5 اطلاعات طی مقاله ای با عنوان «مواظب سرعت حرکت باشید!» می گوید: «کسانی که از فساد و اختناق، در مقامات و مشاغل دولتی و غیر دولتی منتفع می شدند ناراضی می شوند و برای مقابله با انقلاب دست بایجاد هرج و مرج و تشدید کینه و حس انتقامجویی مردم می زنند و مسیر اصلی انقلاب ما را به سوی تسویه حساب، به صورت اقدامهای فردی و گروهی و ایجاد وحشت و ناامنی منحرف می نمایند.»

با رفتن شاه گویا کشور سرشار از امید شده است. کارکنان هواپیمایی ملی ایران اعلام می کنند که در صورت لزوم به پاریس پرواز می کنیم: «روز گذشته شورای هماهنگی کارکنان هواپیمایی ملی ایران اعلام کرد: در صورت لزوم کارکنان هواپیمایی ملی ایران با همکاری کارکنان سازمان هواپیمایی کشوری که در اعتصاب می باشند آماده اند با تاکید کارکنان مبارز شرکت ملی نفت ایران در واحد سوختگیری هواپیما مقدمات پرواز به پاریس را در پیش برد هدف های نهضت مقدس ملت ایران فراهم نمایند.» و این مطلبی است که آیندگان در صفحه 4 خود مطرح می نماید. آیندگان حتی از بازگشایی دانشگاه ها خبر می دهد هر چند تمام معاونین دانشگاه تهران و حتی رئیس آن استعفا داده اند: «همه دانشگاه ها تا فردا باز می شوند...12 دانشگاه و مدرسه عالی دیگر در آستانه بازگشایی...معاونان دانشگاه تهران استعفا دادند...دکتر شیبانی رئیس دانشگاه تهران روز ششم دی ماه به دنبال قتل دکتر کامران نجات اللهی در وزارت علوم از سمت خود در دانشگاه تهران استعفا داده ولی متن استعفانامه وی هنوز به دست هیچ مقامی نرسیده است.»

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.