انجمن زنان پژوهشگر تاریخ، پنجمین همایش بین‌المللی خود را با عنوان «زن در جهان اسلام» در تاریخ‌های سی‌ام آذر و یکم دی برگزار کرد. تغییر وضع موجود و دستیابی به جامعه‌ای آزاد و برابر برای همه شهروندان، از جمله زنان، آرمان دیرینه مردم کشورهای مسلمان بوده که اینک با اتفاق خجسته بهار عربی در برخی از کشورهای مسلمان عرب، که بخش عمده‌ای از جهان اسلام را تشکیل می‌دهد، در حال تحقق است. در تحقق این آرمان زنان سهم عمده‌ای داشته‌اند. حضور قاطع آنان در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و نقش مهمی که در جنبش‌های ملی کنونی ایفا کرده‌اند، حاکی از عزم و اراده آنان برای این تغییر بوده است. در پی همین تلاش‌ها بوده است که جایزه صلح نوبل امسال به یکی از زنان عرب مسلمان یمن، توکل عبدالسلام کرمان، تعلق گرفت که با دو زن دیگر جامعه لیبریایی آفریقا، تلاش‌های مسالمت‌آمیزی به عنوان فعالان حقوق زنان در جهت تامین امنیت زنان و احقاق حقوق و مطالبات زنان صورت داده‌اند.

جهان اسلام افزون بر دنیای عرب شامل بخشی از کشورها و جوامع مسلمان در آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکاست. توجه به نقش و جایگاه زنان در جهان پهناور اسلام در دو سده 19و20 دغدغه اصلی این همایش بود. انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که بیش از یک دهه ازفعالیت آن می‌گذرد، همایش‌های متعددی با موضوع زنان و تاریخ برگزار کرده است و از آغاز تاسیس تاکنون هر دو سال یک‌بار در برگزاری چنین همایش‌هایی مفتخر است. همایش زن در ایران باستان و همایش زن در تاریخ معاصر از آن جمله است. سه همایش بین‌المللی زن در جهان اسلام در سال‌های اخیر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. نخستین آن با عنوان «زن در تاریخ اسلام از آغاز تا فروپاشی خلافت عباسی» سال 1386 در یزد برگزار شد. دومین همایش با عنوان «زن در تاریخ اسلام از قرن هفت تا 13 / 13 تا 19 م» در 1388 در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در تهران برگزار شد و سومین همایش که گزارش آن ارائه می‌شود در پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی تهران برگزار شد. در افتتاحیه همایش سیمین فصیحی عضو هیات علمی دانشگاه الزهرا(س)، به عنوان دبیر علمی همایش گزارش جامعی از روند سمینار و مقالات خارجی و داخلی ارسال شده به دبیرخانه سمینار ارایه کرد.

مقالات رسیده به دبیرخانه همایش در حوزه زن مسلمان و جهانی شدن، اسلام و جنسیت، زنان مسلمان در تفکر غربی و برخی در حوزه مطالعات تطبیقی زنان و رویکرد زن و واقعیت جنگ و زنان در ادبیات عرب و زن در آثار ادبی، تربیتی و عرفانی و زن و هویت، اسناد و عریضه‌های زنان و زنان در امپراتوری عثمانی و زن مسلمان در کشورهای اروپایی، زن و فرهنگ است.

در افتتاحیه همایش آیت الله محمد موسوی‌بجنوردی سخنانی در مقام و منزلت زن در اسلام و حق و حقوق زنان و مطالبات‌شان در جهان اسلام به طور عام و در ایران به طور خاص را برشمردند. شیرین بیانی از استادان بازنشسته دانشگاه تهران نیز با بیان جایگاه زن مغول در ایران به تبعات آن در دوره معاصر اشاره کرد و دکتر مهریزی از استادان حوزه و دانشگاه به نگرش مذهبی به زن در دوره معاصر به اجمال پرداختند. در طول برگزاری همایش نمایشگاه عکسی از زنان در تاریخ معاصر ایران برای بازدید میهمانان دایر شده بود. دو میزگرد یکی با عنوان زن در تفکر اندیشمندان اسلامی با حضور فاطمه طباطبایی رییس گروه عرفان اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی و اشرف بروجردی از اعضای علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و فاطمه صدرعاملی و فخرالسادات محتشمی‌پور از اعضای هیات‌مدیره انجمن زنان پژوهشگر تاریخ برگزار شد. در دومین روز نشست نیز میزگردی با موضوع زن و ناسیونالیسم در جهان اسلام با حضور منصوره اتحادیه، شهریار نیازی و حسن حضرتی از استادان دانشگاه تهران برگزار شد. در مراسم اختتامیه رییس هیات مدیره انجمن و عضو هیات علمی کتابخانه ملی ایران، حوریه سعیدی با تشکر از حضور میهمانان جمع‌بندی مختصری از برگزاری همایش ارایه کرد. در پایان به سخنرانان شرکت‌کننده دوروزه همایش جوایزی نیز اهدا شد.

در ادامه این گزارش گزیده مختصری از دو مقاله آورده می‌شود و نیز چکیده برخی از مقالات ارایه شده توسط پژوهشگران در همایش. نسرین نیکخواه‌قمصری عضو هیات علمی دانشگاه کاشان مقاله‌شان را با عنوان «گفتمان جنسیت از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی»، بر کیفیت و کمیت مشارکت زنان از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی به عنوان مهم‌ترین رخداد موثر بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی ملت ایران اشاره کردند. پس از گذشت 15سال از اعطای حق رأی به زنان در قالب برنامه اصلاحی انقلاب سفید، محمدرضا پهلوی که به شدت ناخرسندی و اعتراض علما را نسبت به بازتعریف نقش‌های زنانه توسط حکومت برانگیخته بود، مشارکت گسترده زنان آن هم با سیمایی متفاوت از الگوهای پذیرفته‌شده زن سنتی یا مدرن در مبارزات انقلابی تا آنجا توجه ناظران خارجی را برانگیخت که آن را انقلاب چادرها نامیدند. ایشان با استفاده از روش تحلیل گفتمان نشان داد که جنسیت به عنوان یک برساخته گفتمانی چگونه در دو دهه پیش از انقلاب اسلامی در پرتو ظرفیت نظام زبانی و مناسبات قدرت و مقاومت مندرج در آن درون بستری از رخدادهای سیاسی و اجتماعی ساخته شده و مرزهای مالوف و تعیین‌کننده هویت‌های زنانه/ مردانه را درنوردید و درون آن مدلول زنانه/ مردانه به تدریج از جایگاه چندین هزارساله خود بیرون آمده و در پیوند با دال‌های کانونی گفتارهای رقیب حاضر در متن منازعه سیاسی شامل گفتار رسمی حکومت، روحانیت سنتی و نواندیشی دینی و انقلابی، معنا و ساختاری تازه یافته است.

مقاله دیگر با عنوان «زن ایرانی، زن مصری و زن ترک در ‌گذار ارتباطی»، توسط هادی خانیکی، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی ارایه شد. ایشان در بخش نخست به مطالعه تاریخی روند ورود سه جامعه ایرانی، مصری و ترک به عصر ارتباطات و جایگاه زنان در آن پرداخت. در بخش دوم بر پایه پیمایش «دانیل لرنر» در شش کشور خاورمیانه، جایگاه زنان ایرانی، مصری و ترک را در مدل نوسازی او تبیین کرد. الگویی که لرنر به اعتبار این پژوهش برای‌ گذار جامعه سنتی در سال ۱۹۸۵م. ارایه کرده، الگویی مرحله‌ای است که بر اساس چهار متغیر مشخص «شهرنشینی»، «سوادآموزی»، «کاربرد رسانه‌های جمعی» و «مشارکت» مشخص می‌شود. در این الگو یافتن پاسخ اینکه «چه کسی» در «چه جهتی» و با «چه سرعتی» در حال تغییر است و زنان در این میانه در کجا قرار دارند، مهم است. در بخش سوم با تکیه بر دو مفهوم «قدرت هویت در جامعه شبکه‌ای» و «جنسیت در جامعه اطلاعاتی» چیستی و چگونگی موقعیت و نقش زنان ایرانی، زنان مصری و زنان ترک در فرآیند تحولات اجتماعی را مورد بررسی قرار دادند. در این مقاله بر اساس سه مبحث ارائه‌شده، چارچوبی برای مطالعه «زن و ارتباطات در جهان اسلام» مطرح کردند.

فائزه توکلی ، پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

آب و هوا

نظرات و دیدگاه ها

مسیولیت نوشته ها بر عهده نویسندگان آن هاست و انتشار آن به معنی تایید این نظرات نیست.